How to translate “for” into Irish

To start with, remember that the equivalents of verbs which take for in English govern their own prepositions in Irish, and that you are supposed to learn the preposition with the verb. So, for instance, he is waiting for Seán is in Irish tá sé ag fanacht le Seán. This does not mean that le is particularly common as an equivalent for for, though.

But let’s get on with it. Here:

DO is typically used in the sense “to the benefit of”. Tá mé ag obair dó “I am working for him.”

AS is typically used in the sense “in return for”. D’íoc mé dhá euro as “I paid two euro for it”.

But note AR in the related but somewhat different sense in “I bought it for two euro”: Cheannaigh mé ar dhá euro é.

AR SON is usually used in the sense “for the sake of a noble cause”: Fuair Seán Ó Rudaí bás i bpáirc an áir ar son na hÉireann. “Seán Ó Rudaí died on the battlefield for Ireland.” It is a combined preposition that takes the genitive case, and when used with personal pronouns, you insert a possessive pronoun between ar and sonar mo shon, ar do shon, ar a shon, ar a son, ar ár son, ar bhur son, ar a son. Note that in spoken dialects, the son part is often permanently lenited after ar, i.e. ar shon na hÉireann.

Note, though, that in Ulster Irish, ar son does usually have the sense “in return for, in payment for”. There, you’d say D’íoc mé dhá euro ar a shonI guess that in Ulster, you’d use I bhFÁCH LE or AR MHAITHE LE when speaking about siding with causes or doing something in favour of somebody or something. In these expression, le is the normal preposition le and behaves in the normal way, as regards prepositional pronouns, mutations and stuff. (For your information: the prepositional forms of le are liom, leat, leis, léi – léithi in Ulster -, linn, libh, leo – or leofa in Ulster. Le becomes leis before the definite articles: leis an, leis na. And with the article it affects the noun in the usual ways.)

AS UCHT is usually used for “in return for”: go raibh míle maith agat as ucht do chineáltais “thank you a thousand times for your kindness”. It does find some use even in the sense “for the sake of” and “in account for”, but personally I’d prefer to use it only in the sense of “in return for”, and then only speaking about abstract things (i.e. I thank you as ucht your kindness, but I pay you as this thing I am buying).

LE hAGHAIDH is used in the meaning of “intended for”: Chuir siad seomra in áirithe le m’aghaidh “They reserved a room for me”.

IN ARAICIS is typically Ulster Irish, and it is used when you go, say, to the airport or the railway station “for” somebody, i.e. to meet and fetch this person. Chuaigh siad go stáisiún na traenach in araicis Sheáin “they went to the railway station for Seán”. Takes genitive, or personal pronouns. I guess that in the standard language you use i m’araicis, i d’araicis, ina araicis, ina haraicis, inár n-araicis, in bhur n-araicis, ina n-araicis, but the first two ones are in m’araicis, in d’araicis if the orthography tries to imitate genuine dialectal pronunciation.

I gCOMHAIR or FAOI CHOMHAIR is basically synonymous with LE hAGHAIDH, i.e. intended for. Use genitive, or personal possessive pronouns when appropriate: i mo chomhair, i do chomhair, ina chomhair, ina comhair, inár gcomhair, in bhur gcomhair, ina gcomhair; faoi mo chomhair, faoi do chomhair, faoina chomhair, faoina comhair, faoinár gcomhair, faoi bhur gcomhair, faoina gcomhair.

AR FEADH (I tend to write it ar feádh, but I see that the standard orthography is ar feadh with no fada. Oops.). This one is mostly temporal: ar feadh lae, ar feadh bliana and so on – “for the duration of a day, a year”…

THAR CIONN. Well, the standard is again thar ceann, but in my opinion it is entrenched enough to use the old dative form here. This means “on behalf of”, i.e. as a representative for. Shínigh an Príomh-Fheidhmeannach an conradh thar cionn Bigmoney Teoranta. “The Chief Executive Officer signed the contract for (on behalf of) Bigmoney Ltd.” Takes genitive (thar cionn na cuideachta) and personal possessive pronouns (thar mo chionn, thar do chionn, thar a chionn, thar a cionn, thar ár gcionn, thar bhur gcionn, thar a gcionn).

FAOI DHÉIN when you go to the shop “for” something, or when you go and fetch somebody from the airport or the railway station. Chuaigh mé go dtí an siopa faoi choinne uachtar reoite = I went to the shop for some ice cream. Takes genitive, and personal possessive pronouns (faoi mo dhéin, faoi do dhéin, faoina dhéin, faoina déin, faoinár ndéin, faoi bhur ndéin, faoina ndéin).

FAOI CHOINNE is for a particular kind of use, for an occasion. Cheannaigh mé cóta te faoi choinne an gheimhridh = I bought a warm coat for winter. Takes genitive, and personal possessive pronouns (faoi mo choinne, faoi do choinne, faoina choinne, faoina coinne, faoinár gcoinne, faoi bhur gcoinne, faoina gcoinne).

DE GHRÁ is used typically with abstract nouns in the meaning “for the sake of…” (de ghrá na síochána = “for the sake of peace”, for instance). Takes genitive.

Advertisements

Teicneachabaireacht an “Réaltaistir” agus an Ghaeilge

(leagan leasaithe den tseanaiste a foilsíodh ar an Tuairisceoir sa bhliain 2013)

Ceann de na foinsí Béarlachais is mó i saol na Gaeilge í an tsiamsaíocht Mheiriceánach – sin rud chomh follasach agus is féidir. Ní gnách Gaeilge a chur ar na sraithscéalta teilifíse a bhfuil gnaoi an phobail orthu, ná fiú ar na leabhair mhór-ratha le scríbhneoirí éadroma. Ró-annamh a bhactar leis an teanga a chur ar leabhair nach raibh iontu ar dtús ach ficsean sainseánra (nó genre fiction mar a deir an Béarla) nó garrfhicsean (pulp fiction) agus a bhain amach clú an chlasaicigh idir an dá linn. (Tá mé féin tar éis leabhar amháin den chineál sin,  Foundation le hIsaac Asimov, a aistriú go Gaeilge. Thairis sin, tá Foundation and Empire leis an údar céanna agus A Princess of Mars le hEdgar Rice Burroughs á n-aistriú go Gaeilge agam i láthair na huaire.) Is beag an sólás do lucht na Gaeilge é, ach is féidir an fhadhb chéanna a aithint i saol na dteangacha eile – teangacha, fiú, a bhfuil stádas cobhsaí acu i saol cultúrtha agus poiblí a dtíortha.

San Fhionlainn, mar shampla, chloisfeá cliséanna na sraithscéalta Meiriceánacha go léir – sa bhunteanga – i gcoimhthéacs an chomhrá Fionlainnise. Tá an Béarla á fhoghlaim ón tríú rang bunscoile i leith. Thairis sin, ní gnách linn na sraithscéalta teilifíse a dhubáil: is fearr linn fotheidil ná athghuth. Mar sin, chuala muid criú an Enterprise, na Friends, agus laochra na sraithscéalta eile ag labhairt Béarla ar an teilí riamh, agus d’éirigh muid cleachtach ar a gcuid buafhocal. Ní hé sin an scéal atá fíor ina lán tíortha Eorpacha eile. Cé go bhfuil Gearmáinis an lae inniu torrach le focail Bhéarla, dealraíonn sé gurb as Gearmáinis a labhraíos Picard, Janeway, Worf agus Troi, gan tagairt a dhéanamh don chuid eile acu, ar theilifís na Gearmáine.

Luaigh mé an Enterprise, agus ceart go leor beidh an Star Trek go mór mór faoi chaibidil agam san aiste seo. Nó an Réaltaistear – sin é an leagan Gaeilge a múineadh dom thiar sna nóchaidí, nuair nach raibh mé ach díreach i ndiaidh ballraíocht a bhaint amach ar an bhfóram Gaeilge úd Gaelic-L.

Tá sé ina sheandeilín smolchaite ag lucht na Gaeilge ná nach bhfuil maith ar bith sna téarmaí eolaíochta a thagas as ceárta an Choiste Téarmaíochta. Cé nach bhfuil mé féin sásta le gach moladh dá n-eisíonn siad, caithfidh mé a rá go bhfuil mé tinn tuirseach de bhéal bhocht seo na nGaeilgeoirí i dtaobh na téarmaíochta oifigiúla ar na saoltaibh seo. Déarfainn go raibh téarmaí ar choincheapanna nua-aimseartha amscaí i ngach teanga ó thús. Nuair a chuaigh na cainteoirí ina dtaithí thréig an coimhthíos. Sin, nó chuir siad a gcasadh féin ar an bhfocal lena dhéanamh níos nádúrtha sa teanga.

Mar sin is é is bunrúta leis an bhfadhb áirithe seo – arís – ná nach n-úsáidtear an Ghaeilge ná na téarmaí eolaíocha Gaeilge go fairsing. Dá gcloisfeá téarmaí Gaeilge ar an teilifís an t-am ar fad, dá mbeifeá ag léamh leabhair fhaisnéise faoi bhrainsí éagsúla eolaíochta agus a gcúrsaí, agus dá mbeadh cultúr léitheoireachta an chineál sin leabhar forleathan i measc lucht na Gaeilge (ar ndóigh ba mhór an chabhair dá mbeadh na leabhair sin ann!), is dócha nach mbeadh na daoine chomh míshásta is atá siad leis na téarmaí, cé go mba iad na “drochthéarmaí” céanna a bheadh i gceist. Is é an locht is mó atá ar na téarmaí Gaeilge ná go bhfanann siad sna foclóirí in áit a bheith i gcúrsaíocht choitianta.

Patrick Stewart ina Bhorg
“Ní fiú cur inár n-aghaidh! Déanfar cuid den chnuasphobal díbh!” (“Resistance is futile! You will be assimilated”) Sin é an chaint a chloisfeá ó na “Borg“. Is iad na Borg cine na gcibearg in ollchruinne fhicseanúil an Réaltaistir – daoine agus iad iompaithe ina róbait. Níl pearsantacht ná indibhidiúlacht acu, agus is é an t-aon chuspóir atá acu ná na daoine go léir a “Bhorgú” nó a “chomhshamhlú” le comhphobal agus cnuasintinn na mBorg. San eipeasóid dhúbailte “The Best of Both Worlds” (“Rogha an Dá Shaol” – is iad sin saol na ndaoine daonna agus saol na mBorg) den tsraith “Star Trek: The Next Generation”, d’éirigh leis na Borg captaen an Enterprise, Jean-Luc Picard, a chimiú agus a “chomhshamhlú”, ionas go ndearnadh Borg de. “Locutus” an t-ainm a bhí air agus é ina chibearg – focal Laidine a chiallaíos “An Té a Labhair”. Sa deireadh, d’éirigh le criú an Enterprise Picard a tharrtháil agus gléasra na mBorg a bhaint de. Ba é Patrick Stewart a rinne páirt Jean-Luc Picard sa tsraith ST:TNG. (Foinse: Vicipéid an Bhéarla.)

Is minic a bhíos na téarmaí Béarla ar choincheapanna eolaíochta lán chomh hamscaí leis na téarmaí Gaeilge. Scéal eile é áfach go gcloiseann na Béarlóirí na téarmaí seo i gcoimhthéacs na teanga nádúrtha, agus nuair atá Béarla dúchasach timpeall ar an bhfocal deacair, is furasta duit do chuid féin a dhéanamh de. Bítear ag fáil lochta ar an “teicneachabaireacht” (technobabble) ar na sraithscéalta ficsin eolaíochta, cosúil leis an Réaltaistear, go minic, nó ag gáire fúithi, ach b’fhearr liom sibhse stad den scigiúlacht sin le bhur marana a dhéanamh ar an bhfíric seo leanas: is í an teicneachabaireacht a chuireas an chosmhuintir i dtaithí na bhfocal eolaíoch agus a dhéanas cuid nádúrtha den ghnáthchaint díobh. Is é an fhadhb ná nach mbíonn na focail nuachumtha nó na téarmaí eolaíochta le cloisteáil i sruth na cainte líofa ná le léamh i gcoimhthéacs na dea-Ghaeilge. A mhalairt ar fad.

Is minic a chloiseas muid iomrá ar an dá rud “Gaeilge uafásach scoile” agus “Gaeilge Gaeltachta”, ach ar an drochuair dealraíonn sé nár bhac aon duine riamh le comparáid chórasach a dhéanamh idir an stíl a chleachtas na scríbhneoirí dúchasacha agus an cineál Gaeilge a bhíos le léamh i scríbhinní na n-údar nár fhoghlaim Gaeilge ach ar scoil. Mar sin, níl treoirleabhair ná téacsleabhair againn a mhíneodh don ghnáthléitheoir, don ghnáthscríbhneoir agus don ghnáth-Ghaeilgeoir bhocht conas a d’fhéadfadh sé “an Ghaeilge uafásach scoile” a dhí-fhoghlaim. (An ar mo chrann-sa a thitfeas sé, meas tú?)

Is deacair a rá ar ndóigh céard is dea-Ghaeilge ann, an cineál Gaeilge a mba chóir dúinn aithris a dhéanamh air, an stíl neodrach. Ina lán teangacha tá stíl na teanga liteartha chomh cobhsaí, chomh seanbhunaithe, is nach bhfuil mórán easaontais ann faoin gcineál teanga ba chóir a fhoghlaim is a chleachtadh. Bíonn scríbhneoirí cruthaitheacha ann agus a gcuid turgnamh is trialach idir lámhaibh acu ach tríd is tríd tá a fhios agat céard is dea-stíl ann mar a thuigfeadh clasaicigh na teanga an coincheap sin. Maidir le dea-stíl na Gaeilge, arís, chinn mé, na blianta ó shin, mo thuiscint féin ar na cúrsaí seo a thógáil ar dhúshraith an bhéaloidis agus na scéalaíochta traidisiúnta.

B’fhéidir nach raibh traidisiún liteartha ag muintir na Gaeltachta fadó, ach ar a laghad bhí traidisiún scéalaíochta agus seanchais acu, agus cé gur gnách linn mar Ghaeilgeoirí bheith ag caí, ag cáiseamh agus ag caoineadh an tsaibhris a cailleadh nuair a d’imigh an teanga, is é lomlán na fírinne ná go bhfuil cuid mhór den tsaibhreas chéanna againn i gcónaí. San am a chaith mé féin i mo Ghaeilgeoir chuaigh a lán ábhar béaloidis i gcló faoi chlúdach leabhair, agus de réir is mar a rinne mé staidéar ar na cinn a cheannaigh mé i rith an ama seo tháinig ciall agam do Ghaeilge na Gaeltachta. Ní féidir liom a rá go mbeinn ar aon leibhéal leis na máistrí móra ach sílim go bhfuil mé in ann aithris éigin a dhéanamh ar a bhfuil léite agam agus na hamscaíochtaí is dual do scríbhneoirí na Galltachta a sheachaint.

Cé go bhfuil na nuathéarmaí riachtanach agus géar-riachtanach, is é an rud is tábhachtaí, an rud is géire a theastaíos, ná an Ghaeilge thraidisiúnta. Caithfidh an scríbhneoir maith bheith eolach ar an ábhar agus ar na téarmaí riachtanacha, ach san am chéanna caithfidh sé a bheith ábalta na saintéarmaí a sheachaint nuair nach bhfuil gá leo. Níl sna téarmaí sin ach uirlisí de chuid na ceirde go bunúsach. Mar is eol dúinn, is namhaid í an cheird gan í a fhoghlaim agus bíonn an uirlis is úsáidí dainséarach díobhálach i lámh an duine nach bhfuil an dóigh cheart aige uirthi.

Is iomaí cineál Béarlachais a chuireas isteach ar léitheoir na Gaeilge, ar ndóigh. Ceann acu an rómhuinín a bhíos ag scríbhneoirí maithe féin as na téarmaí nuachumtha i gcoimhthéacsanna neamhoiriúnacha, Bíonn an Béarla scríofa an-difriúil leis an teanga líofa labhartha, agus na focail teibí teicniúla ag ruaigeadh na gnáthchainte as, agus is rómhinic a fheicim daoine a bhfuil a gcuid Gaeilge go hiontach ar fad nuair a labhraíos siad ag cur seaicéad ceangail an Bhéarla fhoirmiúil orthu féin nuair a thosaíos siad ag scríobh – ag scríobh Gaeilge.

Teastaíonn uathu téarmaí casta “liteartha” a chur in áit na bhfocal nádúrtha, in aithris ar nós an Bhéarla. Ní féidir leo anáil a tharraingt ná a ligean amach mar is dual don duine – tosaíonn siad ag ionanálú agus ag easanálú, nó fiú ag cleachtadh ríospráide. Anois, admhaím go mbíonn focail cosúil leis an mbeirt seo ag teastáil agus sinn ag iarraidh cúrsaí eolaíochta a phlé – shílfínn nach ndéanfá in uireasa “ionanálú”, “easanálú” nó “ríospráid” i dtráchtas leigheaseolaíochta nó fiseolaíochta. Ach má bhímid ag plé na rudaí seo i gcomhthéacs na gnáthchainte, is é an rud is tábhachtaí ná na gnáthfhocail nó na gnáthleaganacha a fhoghlaim is a úsáid, is é sin, tarraingt na hanála agus ligean amach na hanála.

Is mór an trua ar ndóigh má bhaineann daoine úsáid as “ionanálú” agus “easanálú” toisc nach bhfuil na leaganacha dúchasacha ar eolas acu agus iad ag gabháil leor leis an gcéad fhocal (nó fiú leis an aon fhocal!) a dtagann siad air san fhoclóir. Má théann siad ar lorg “inhale” agus “exhale” – focail mhóra Laidineacha sa Bhéarla féin, gheobhaidh siad ansin “ionanálaigh” agus “easanálaigh”, téarmaí troma Gaeilge nach bhfuil inghlactha ach i dtéacs foirmiúil leigheaseolaíochta, má scríobhtar téacsanna den chineál sin sa teanga ar aon nós.

Má chuirimid Gaeilge i mbéal na mBorg ar an Réaltaistear, is é an chéad leagan a mholfas lucht na Gaeilge scoile dúinn ná “comhshamhlófar sibh” nó rud éigin cosúil leis sin, Cúpla mí ó shin bhí pictiúrchomhad á scaoileadh timpeall ar an bhFacebook le haistriúcháin droch-Ghaeilge ar roinnt frásaí ón Réaltaistear – más buan mo chuimhne ní raibh oiread is ceann amháin acu in aon neasacht do bheith ceart ná intuigthe mar Ghaeilge, ach is díol suntais é gur bhain an duine bocht ónar tháinig an iarracht thruamhéileach seo – gur bhain sé úsáid as “comhshamhlú” le “assimilate” an Bhéarla a aistriú. Léiriú maith scigphictiúrtha é seo ar an meon a bhíos ag a lán agus iad ag iarraidh “an Ghaeilge a chur in oiriúint don aonú haois fichead”: is cuma faoi cheart na comhréire, faoi dhul nádúrtha na bhfocal, is é an rud is tábhachtaí ná úsáid a bhaint as téarma nuachumtha.

Is é an chéad phrionsabal atá ag gach aon aistritheoir maith ná go bhfuil sé leis an gciall a aistriú seachas malairt focail a chur ar an mbuntéacs. Ar ndóigh más ag cur malairt teanga ar fhicsean eolaíochta ar nós an Réaltaistir atáimid, is cuid den atmaisféar iad na focail mhóra nach dtuigtear ach ar éigean. Le fírinne thig a rá nach mbíonn an cineál Béarla a labhraíos na Borg ar an Réaltaistear rónádúrtha, toisc go bhfuiltear ag tabhairt le fios gur cnuaschine, cnuasphobal agus cnuasintinn iad nach dtugann aitheantas d’indibhidiúlacht ar aon nós. Is féidir a rá go bhfuilimid i gcall Gaeilge chomh mínádúrtha céanna leis an smaoineamh seo a chur in iúl.

Mar sin féin, dá mbeinnse le Gaeilge a chur ar scannáin nó ar scéalta a bhaineas le coincheap an Réaltaistir, is dócha go mbeinn ag iarraidh téarmaí speisialta a sheachaint a fhad agus ab fhéidir.  Ar ndóigh, ní féidir déanamh in uireasa rudaí ar nós “féasar” (phaser), ach níl ina leithéidí ach ainmneacha ar rudaí nach bhfuil ann ar aon nós ach taobh istigh d’ollchruinne fhicseanúil an Réaltaistir féin – ainmneacha is féidir a dhealramh le hainmneacha dílse. Cuid de na téarmaí meafaracha is féidir iad a aistriú focal ar fhocal (wormhole mar shampla – ní thuigim cén fáth nach bhféadfainn “poll péiste” a thabhairt air as Gaeilge). Maidir leis na Borg, is dóigh liom gur fearr coincheap an assimilation a aistriú go Gaeilge gan dul i muinín leis an bhfocal “comhshamhlú”: Déanfar cuid den chnuasphobal díbh! Ní fiú cur inár n-aghaidh!

An focal resistance, dála an scéil. Cé gur chaith na Gaeil seacht n-aois laochais (seven heroic centuries,mar a dúirt Yeats) ag cur troda ar na Gaill, níor ceapadh focal ar leith le resistance a aistriú sa chiall mhíleata – ba leor do na Gaeil troid nó cath. Is é an focal a chuireas ligeadóirí agus casadóirí na téarmaíochta ar fáil dúinn inniu ná “frithbheartaíocht”, agus cé go bhfuil sé cineál trom, níl locht ar bith agamsa air. Scéal eile áfach go bhfaca mé an téarma “friotaíocht” go rómhinic sa chiall seo ag daoine ar mó a ngrá don Ghaeile ná a n-eolas uirthi. Is éard atá i gceist leis an bhfriotaíocht ná resistance na leictreoireachta. Dá mbeadh an teanga go maith ag an té a chrothnaigh uaidh an focal Gaeilge ar resistance, thuigfeadh sé go mb’fhearr an téarma a sheachaint agus an coincheap a chur in iúl le gnáthfhocal éigin (troid, cath, spairn lann…) mura bhfuil tú cinnte faoi aistriúchán ceart an téarma Béarla

A Bibliography of Folklore and Native Literature in Irish (work in progress)

A Mhuintir Dhú Chaocháin, Labhraígí Feasta! Séamas Ó Cathaín agus Caitlín Uí Sheighin a chuir in eagar. Cló Chonamara/Oidhreacht Iorrais, Indreabhán 1987

Béarrach Mná ag Caint. Seanchas Mháiréad Ní Mhionacháin. Tadhg Ó Murchú a bhailigh, Máirtín Verling a chuir in eagar agus a chóirigh. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1999

Becker, Heinrich: I mBéal na Farraige. Scéalta agus Seanchas faoi Chúrsaí Feamainne ó Bhéal na nDaoine. Ollscoil Wuppertal (Bergische Universität) / Ollscoil na hÉireann, Gaillimh / Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1997

de Bhaldraithe, Tomás (eagarthóir): Cín Lae Amhlaoibh. An Clóchomhar Tta, Baile Átha Cliath 1976

de Bhaldraithe, Tomás (eagarthóir): Seanchas Thomáis Laighléis. An Clóchomhar Tta, Baile Átha Cliath 1981

Breathnach, Pádraic: Ar na Tamhnacha. Clódhanna Teoranta, Baile Átha Cliath 1987

Breathnach, Pádraic: As na Cúlacha. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1998

Breatnach, Pádraic: Bean Aonair & Scéalta Eile. Clódhanna Teo., Baile Átha Cliath 1984

Breatnach, Pádraic: I measc na nGearrcach is na gCearca Fraoigh. An Sagart, an Daingean 2010

Breatnach, Nioclás: Ar Bóthar Dom. Coláiste na Rinne, Rinn Ó gCuanach 1998

de Cervantes Saavedra, Miguel (An tAthair Peadar Ó Laoghaire a d’aistrigh agus a ghiorraigh): Don Cíochótae. Cló Thalbóid, Baile Átha Cliath 2001

Gorta Broc. Scéalta agus Seanchas ó Bhéarra. Bailithe ó Phádraig Ó Murchú. Máirtín Verling a chóirigh agus a chuir in eagar. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1996

Gunn, Marion (eagarthóir): Céad Fáilte go Cléire. An Clóchomhar Tta, Baile Átha Cliath 1990

Hodgins, Tom (editor): Dea-Chaint John Ghráinne agus a Chairde. Expressing Emotions in Irish – Friotal na Gaeltachta. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2013

Idir Mná – Scríbhneoirí Ban Ros Muc. Pléaráca Chonamara, Ros Muc 1995

Leabhar Mhaidhc Dháith – Scéalta agus Seanchas ón Rinn. Máirtín Verling a chóirigh agus a chuir in eagar, Seosamh Dálaigh, Nioclás Breatnach, Úna Parks agus daoine eile a bhailigh. An Sagart, an Daingean 2007

Le Gradam is le Spraoi. Séamas Ó Catháin agus Caitlín Uí Sheighin a chuir in eagar. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1996

Leoithne Aniar. Cló Dhuibhne, Baile an Fhirtéaraigh 1982

Mac an Iomaire, Séamas: Cladaí Chonamara. An Gúm, Baile Átha Cliath 1985

Mac an tSíthigh, Domhnall: An Baile i bhFad Siar. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2000

Mac Cionnaith, Maeleachlainn: Seanchas Rann na Feirste – Is fann guth an éin a labhras leis féin. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2005

Mac Cumhaill, Fionn: Gura Slán le m’Óige. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath 1974

Mac Gabhann, Micí: Rotha Mór an tSaoil, Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1997

Mac Grianna, Seán Bán: ‘Bhí an choirm á caitheamh i gCúirt Teamhrach…’ Seán Bán Mac Grianna: Scéalta agus amhráin. In eagar ag Seán Mac Corraidh. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2010

Mac Grianna, Seosamh: An Druma Mór. An Gúm, Baile Átha Cliath 1991

Mac Grianna, Seosamh: Mo Bhealach Féin. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997

Maclennan, Gordon W.: Seanchas Annie Bhán – the Lore of Annie Bhán. Edited and translated by Alan Harrison & Máiri Elena Crook. The Seanchas Annie Bhán Publication Committee 1997

Mac Meanman, Seán Bán: An Chéad Mhám. Eagarthóir: Séamus Ó Cnáimhsí. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1990

Mac Meanman, Seán Bán: An Dara Mám. Eagarthóir: Séamus Ó Cnáimhsí. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1991

Mac Meanman, Séan Bán: An Tríú Mám. Eagarthóir: Séamus Ó Cnáimhsí. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1992

Mac Meanman, Seán Bán: Cnuasach Céad Conlach. Eagarthóir: Séamus Ó Cnáimhsí. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1989

Mac Ruairí, Mícheál: Ridire an Gháire Dhuibh agus Scéalta Eile.

Mag Ruaidhrí, Mícheál: Le Linn m’Óige. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2001

Mag Uidhir, Séamus: Fánaíocht i gContae Mhaigh Eo. An Gúm, Baile Átha Cliath 1994

Merriman, Brian (eag. Liam P. Ó Murchú): Cúirt an Mheon-Oíche. An Clóchomhar Tta, Baile Átha Cliath 1982

de Mórdha, Dáithí: Scéal Shéamais Bhig. Saol, Seanchas, Scéalta agus Teanga Shéamais Bhig Uí Lúing. An Sagart, an Daingean 2013

Mioscais na gCumar. Béaloideas agus Seanchas ó Bhéarra. Máirtín Verling a chóirigh agus a chuir in eagar. An Sagart, an Daingean 2010

Nic Aodháin, Medhbh Fionnuala: Báitheadh iadsan agus tháinig mise. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1993

Ní Ghuithín, Máire: Bean an Oileáin. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1986

Ní Mhainnín, Cáit: Cuimhní Cinn Cháit Ní Mhainnín. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2000

Ní Mhaoileoin (Bean Uí Shé), Caitlín: Coitianta ar mo Pheann. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2011

Ó Baoighill, Pádraig: An Coileach Troda agus Scéalta Eile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1993

Ó Baoighill, Pádraig: Ceann Tìre/Earraghàidheal – Ár gComharsanaigh Ghaelacha. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2003

Ó Baoighill, Pádraig (eag.): Faoi Scáth na Mucaise. Béaloideas Ghaeltachtaí Imeallacha Thír Chonaill. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2005

Ó Baoighill, Pádraig: File Náisiúnta na hAlban Rabbie Burns – An Nasc le hÉirinn. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2015

Ó Baoighill, Pádraig: Gaeltacht Thír Chonaill – Ó Ghleann go Fánaid. Coiscéim, Binn Éadair 2000

Ó Baoighill, Pádraig: Gasúr Beag Bhaile na gCreach, Coisceim, Baile Átha Cliath 2004

Ó Baoighill, Pádraig: Nally as Maigh Eo. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1998

Ó Baoighill, Pádraig (eag.): Ó Cadhain i dTír Chonaill – Béaloideas na Gaeltachta. Coiscéim/Gael-Linn 2007

Ó Baoighill, Pádraig: Padaí Láidir Mac Culadh agus Gaeltacht Thír Eoghain. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2009

Ó Baoighill, Pádraig: Scéalaí Mór Mhín an Líneacháin – Séamas Mac Amhlaoibh. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2010

Ó Baoighill, Pádraig: Srathóg Feamnaí agus Scéalta Eile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2001

Ó Baoill, Aindrias: Cnuasach na Finne. Eagarthóir: Anraí Mac Giolla Chomhaill. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1993

Ó Baoill, Dónall P. (editor): Amach as Ucht na Sliabh – Imleabhar a hAon. Cumann Staire agus Seanchais Ghaoth Dobhair & Comharchumann Forbartha Ghaoth Dobhair, Gaoth Dobhair 1992

Ó Baoill, Dónall P. (editor): Amach as Ucht na Sliabh – Imleabhar a Dó. Cumann Staire agus Seanchais Ghaoth Dobhair & Comharchumann Forbartha Ghaoth Dobhair, Gaoth Dobhair 1996

Ó Cadhain, Máirtín: An Braon Broghach. An Gúm, Baile Átha Cliath 1991

Ó Cadhain, Máirtín: An Ghaeilge Bheo – Destined to Pass. [partly in English!] Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002

Ó Cadhain, Máirtín: An tSraith dhá Tógáil. Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath 1981

Ó Cadhain, Máirtín: An tSraith ar Lár. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1986

Ó Cadhain, Máirtín: Athnuachan. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1995

Ó Cadhain, Máirtín: Barbed Wire. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002

Ó Cadhain, Máirtín: Caiscín. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1998

Ó Cadhain, Máirtín: Caithfear Éisteacht! Comhar, Baile Átha Cliath 1999

Ó Cadhain, Máirtín: Cois Caoláire. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 2004

Ó Cadhain, Máirtín: Idir Shúgradh agus Dáiríre. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath 1975

Ó Cadhain, Máirtín: Tone Inné agus Inniu. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1999

Ó Caoimh, Séamas: An Sléibhteánach. In eagar ag Éamon Ó Conchúir, cóirithe don chló ag Pádraig Ó Fiannachta. An Sagart, Maigh Nuad 1989

Ó Catháin, Máirtín: Conamara agus Boston – Tríocha Bliain Anonn is Anall. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2012

Ó Catháin, Muiris: Ar Muir is ar Tír. Caibidlí do Bheatha Mhuiris Uí Chatháin a d’eachtraigh sé do Risteard Breatnach. An Sagart, an Daingean 2010

Ó Ceallaigh, Colm: Brídín. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1995

Ó Ceallaigh, Colm: Clann na Feannóige. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2004

Ó Ceallaigh, Colm: Cnuasacht Airneáin. Coiscéim, Baile Átha Cliath/Béal Feirste 2006

Ó Ceallaigh, Colm: Éiric Fola. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1999

Ó Ceallaigh, Colm: Meilt Mhuilte Dé. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002

Ó Ceannabháin, Peadar (a chuir in eagar): Éamon a Búrc – scéalta. An Clóchomhar Tta, Baile Átha Cliath 2000

Ó Cearbhaill, Pádraig: Ba Bheannacht a Bheith Óg. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1990

Ó Cearnaigh, Seán [“Seán Sheáin Uí Chearnaigh”]: An tOileán a Tréigeadh. Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath 1974

Ó Cearra, Séamus [“Jimmí Chearra”]: Seanchas Jimmí Chearra Chois Farraige. Eagarthóir: Pádraig Ó Cearra. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2010

Ó Céileachair, Dónall Bán: Scéal mo Bheatha. Coiste Litríochta Mhúscraí, Baile Mhic Íre 2008

Ó Cinnéide, Tomás: Ar Seachrán. An Sagart, Maigh Nuad 1996

Ó Cnáimhsí, Pádraig: Idir an Dá Ghaoth. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1997

Ó Coigligh, Ciarán (eag.): Raiftearaí – Amhrán agus Dánta. An Clóchomhar Tta, Baile Átha Cliath 2000

Ó Concheanainn, Peadar: Inis Meáin. Bill Doyle a mhaisigh, Pádraig Ó Siadhail a chóirigh an t-eagrán seo. An Gúm, Baile Átha Cliath 1993

Ó Conghaile, Mícheál: An Fear a Phléasc. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1997

Ó Conghaile, Mícheál: An Fear nach nDéanann Gáire. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2003

Ó Conghaile, Mícheál: Seachrán Jeaic Sheáin Johnny. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2002

Ó Conghaile, Peait Phádraig Tom: A Scéal Féin. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1997

Ó Conghaile, Seán: Cois Fharraige le mo Linnse. Clódhanna Teoranta, Baile Átha Cliath 1984

Ó Corbáin, Seán: Daoine Dathúla an Iarthair. Cló Chaisil, Baile Átha Cliath 2005

Ó Criomhthain, Seán: Lá dár Saol. An Gúm, Baile Átha Cliath 1991

Ó Criomhthain, Seán & Tomás Ó Criomhthain: Cleití Gé ón mBlascaod Mór. An Sagart, an Daingean 1997

Ó Criomhthain, Tomás: Bloghanna ón mBlascaod. Eagarthóir: Breandán Ó Conaire. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1997

Ó Criomhthain, Tomás: Allagar na hInise. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997

Ó Cuinn, Cosslett (a bhailigh), Aodh Ó Canainn & Seosamh Watson (a chóirigh): Scian a caitheadh le toinn – Scéalta agus amhráin as Inis Eoghain agus cuimhne ar Ghaeltacht Iorrais. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1990

Ó Curraoin, Seán: Iascairín Chloch na Córa. Scéalta agus Seanchas ó Bhearna agus na Forbacha. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2000

Ó Direáin, Máirtín: Feamainn Bhealtaine, An Clóchomhar Tta, Baile Átha Cliath 1969

Ó Domhnaill, Conall: Mairfidh na Filí má Mhaireann ár gCuimhne. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1999

Ó Domhnaill, Mícheál: Ó Bhun an Bhogaigh go Barr na gCróibh. Eag. Mícheál Mac Giolla Easbuic. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2010

Ó Dónaill, Niall: Na Glúnta Rosannacha. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath 1974

Ó Dónaill, Niall: Seanchas na Féinne. An Gúm, Baile Átha Cliath 1998

O’Donnell, Peadar: Eadarbhaile (Adrigoole). (Seosamh Mac Grianna a chuir i nGaeilge.) An Gúm, Baile Átha Cliath 1998

Ó Duibheannaigh, John Ghráinne: An áit a n-ólann an t-uan an bainne. Eagarthóir: Seán Mac Labhraí. Cló na Seaneaglaise, Béal Feirste 2008

Ó Duinnshléibhe, Tomás: Taidhgín. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1995

Ó Fiannúsa: Ghaibh a Leithéid an tSlí Tráth. Cló Chois Móire, Port Láirge 2008

Ó Finneadha, Cóil Learaí: Tórramh an Bhardail agus Scéalta Eile. An Gúm, Baile Átha Cliath 1995

Ó Gallchóir, Pádraig: Na Déithe Bréige. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2007

Ó Gallchóir, Seán: Trasna an Ghaoith. Scríbhinní Johnny Sheáin curtha in eagar ag Noel Ó Gallchóir. Clódóirí Lurgan, Indreabhán 2011

“Peigí Rose” [= Ó Gallchóir, Seán]: An Chéad Chnuasach 1972-’79. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1998

Ó Gallchóir, Tomás: Séimí agus Scéalta Eile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1996

Ó Gaora, Colm: Mise. An Gúm, Baile Átha Cliath 2008

O’Grady, Standish (Niall Johnny Shéamaisín Ó Dónaill a d’aistrigh go Gaeilge): Eadar Muir is TírAn Gúm, Baile Átha Cliath 1997

Ó Grianna, Séamus: Castar na Daoine ar a Chéile. Scríbhinní Mháire 1 Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002

Ó Grianna, Séamus: Cora Cinniúna – Imleabhar 1. An Chéad Imleabhar de Ghearrscéalta ‘Mháire’. Niall Ó Dónaill a roghnaigh is a chuir in eagar. An Gúm, Baile Átha Cliath 1993

Ó Grianna, Séamus: Cora Cinniúna – Imleabhar 2. An Dara hImleabhar de Ghearrscéalta ‘Mháire’. Niall Ó Dónaill a roghnaigh is a chuir in eagar. An Gúm, Baile Átha Cliath 1993

‘Máire’ [= Ó Grianna, Séamus]: Mo Dhá Róisín. Eag. Nollaig Mac Congáil. Coiscéim [gan dáta]

Ó Grianna, Séamus: Na Blianta Corracha. Eagarthóir: Nollaig Mac Congáil. Scríbhinní Mháire 2. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2003

Ó Grianna, Séamus: Nuair a bhí mé óg. Cló Mercier, Corcaigh/Baile Átha Cliath 1986

Ó Grianna, Séamus: Tairngreacht Mhiseoige. An Gúm, Baile Átha Cliath 1995

Ó Héalaí, Pádraig & Lochlann Ó Tuairisg (eagarthóirí): Tobar an Dúchais. An Sagart, an Daingean 2007

Ó hEithir, Breandán: Lig Sinn i gCathú. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1982

Ó hEithir, Breandán: Sionnach ar mo Dhuán. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1988

Ó hEoghusa, Tomás: Solas san Fhuinneog. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2001

Ó hOdhráin, Mícheál: Cine Cróga. Foilseacháin Náisiúnta Teoranta, Baile Átha Cliath 1964

Ó hOdhráin, Mícheál: Sléibhte Mhaigh Eo. Cnuasach Gearrscéalta. Foilseacháin Náisiúnta Teoranta, Baile Átha Cliath 1964

Ó Laighin, Donnchadh C.: An Bealach go Dún Ulún. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2004

Ó Laoghaire, Peadar: An Cleasaí. Longmans, Brún agus Ó Nualláin Tta, no year given

Ó Laoghaire, Peadar: Eisirt. Longmans, Brún agus Ó Nualláin Tta, no year given

Ó Laoghaire, Peadar: Mo Scéal Féin. Cló Thalbóid, Baile Átha Cliath 1999

Ua Laoghaire [= Ó Laoghaire], Peadar: Séadna. Liam Mac Mathúna a chuir in eagar, Brian Ó Cuív a scríobh an brollach. Carbad, Baile Átha Cliath 1995

Ó Máille, Tomás: An Béal Beo. Ruairí Ó hUiginn a chóirigh an t-eagrán nua seo. An Gúm, Baile Átha Cliath 2002

Ó Máille, an tOllamh Tomás: An tIomaire Rua. Cogadh na Saoirse i dTuaisceart Chonamara. An Gúm, Baile Átha Cliath 2007

Ó Maolchathaigh, Séamus: An Gleann agus a Raibh ann. An Clóchomhar Tta, Baile Átha Cliath 1974

Ó Muimhneacháin, Aindrias (a chuir in eagar): Seanchas an Táilliúra. Seán Ó Cróinín a bhailigh. Cló Mercier, Baile Átha Cliath agus Corcaigh 1978

Ó Munghaile, Tomás: Ó Bharr Thrámh go Baile Ghib. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2008

Ó Neachtain, Joe Steve: Lámh Láidir. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2001

Ó Neachtain, Joe Steve: Scread Mhaidne, Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2003

Ó Rabhartaigh, Tadhg: Mian na Marbh. Gaeil Uladh, no year given.

Ó Ráighne, Mícheál: Bóithrín na hAille Báine. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 1993

Ó Ruadháin, Seán: Pádhraic Mháire Bhán. An Gúm, Baile Átha Cliath 1994

Ó Scanláin, Muiris Mossie: An Mám Ó Dheas. In eagar ag Pádraig Ó Fiannachta. An Sagart, an Daingean 2009

Ó Sé, Maidhc Dainín: A Thig Ná Tit orm. C.J.Fallon, Baile Átha Cliath 1995

Ó Sé, Maidhc Dainín: Dochtúir na bPiast. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2000

Ó Sé, Maidhc Dainín: Greenhorn. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1997

Ó Sé, Maidhc Dainín: Idir Dhá Lios. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2005

Ó Sé, Maidhc Dainín: Lilí Frainc. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2001

Ó Sé, Maidhc Dainín: Mair, a Chapaill. Coiscéim, Binn Éadair, Baile Átha Cliath 1999

Ó Sé, Maidhc Dainín: Mura mBuafam – Suathfam. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2003

Ó Sé, Maidhc Dainín: Nuadha agus Breoghan ar Neamh. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2006

Ó Sé, Maidhc Dainín: Punt Isló. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2013

Ó Sé, Maidhc Dainín: Tae le Tae. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1990

Ó Searcaigh, Cathal: Seal i Neipeal. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2004

Ó Searcaigh, Séamus: Beatha Cholm Cille. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997

Ó Searcaigh, Séamus: Laochas. An Gúm, Baile Átha Cliath 1996

Ó Síocháin, Conchúr: Seanchas Chléire. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath 1977

Ó Súilleabháin, Muiris: Fiche Bliain ag Fás. An Sagart, an Daingean 1998

Ó Súilleabháin, Muiris: Ó Oileán go Cuilleán, ó pheann Mhuiris Uí Shúilleabháin. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2000

Ó Súilleabháin, Páid: Ag Coimeád na Síochána. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1995

Ó Tuathail, Éamonn (eagarthóir) & Watson, Seosamh (aistritheoir): Sgéalta Mhuintir Luinigh – Munterloney Folktales. Comhairle Bhéaloideas Éireann, Baile Átha Cliath 2015

Pedersen, Holger & Munch-Pedersen, Ole (editors): Scéalta Mháirtín Neile. Comhairle Bhéaloideas Éireann, Baile Átha Cliath 1994

Póirtéir, Cathal (editor): Glórtha ón Ghorta. Béaloideas na Gaeilge agus an Gorta Mór. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1996

Reidy, Frank: Ó Chósta go Cósta. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2009

Reidy, Frank: Seal san Aetóip – Sa Tóir ar Áirc an Chonartha. Cló Iar-Chonnacht, Indreabhán 2013

Sayers, Peig: Machnamh Seanmhná. An Gúm, Baile Átha Cliath 1992

Scéalta agus Seanchas Phádraig Uí Ghrifín, in eagar ag Áine Máire Ní Fhaoláin. An Sagart, an Daingean 1995

Stenson, Nancy (editor): An Haicléara Mánas – a nineteenth-century text from Clifden, Co. Galway. School of Celtic Studies, Dublin Institute of Advanced Studies, Dublin 2003

Tyers, Pádraig: Abair Leat Joe Daly. Seosamh Ó Dálaigh ag caint le Pádraig Tyers. An Sagart, an Daingean 1999

Tyers, Pádraig: An tAthair Tadhg. An Sagart, an Daingean 2000

Tyers, Pádraig: Malairt Beatha. Inné Teoranta, Dún Chaoin 1992

Tyers, Pádraig: Scéal trí Scéal. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2009

Tyers, Pádraig: Sliabh gCua m’Óige. An Sagart, an Daingean 2003

Ua Ciarmhaic, Mícheál: Guth ón Sceilg. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2000

Ua Ciarmhaic, Mícheál: Iníon Keevack. An Gúm, Baile Átha Cliath 1996

Ua Ciarmhaic, Mícheál: Ríocht na dTonn. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1989

Ua Cnáimhsí, Pádraig: Idir an Dá Ghaoth. Scéal Mhuintir na Rosann. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1997

Ua Maoileoin, Pádraig: Bríde Bhán. Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath 1972

Ua Maoileoin, Pádraig: De Réir Uimhreacha. Muintir an Dúna, Baile Átha Cliath 1969

Ua Maoileoin, Pádraig: Na hAird ó Thuaidh, Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath 1960

Cuimhní Cinn ó Theach na Marbh

This is my old translation of the introductory chapter of Dostoyevsky’s Dead House, in a more standardized form.

Aon duine a dhéanfas críocha cúil na Sibéire a thaisteal, idir mhachairí móra, shléibhte agus choillte aistreánacha, is dual dó teacht trasna ar an gcorr-chathair bheag, áit a bhfuil míle nó cupla míle de dhaoine ag cur fúthu. Tithíocht adhmaid uile go léir a bhíos sna cathracha seo, agus sin a mbíonn de chuid súl iontu, maille le dhá theach pobail – ceann acu ina sheasamh i lár na háite, agus an ceann eile suite in aice na reilige. Is ar éigean a thig leat “cathair” a thabhairt ar a leithéid, nó is leis an gcuid is fearr de na sráidbhailte taobh amuigh de Mhoscó is cosúla iad. Bíonn a gcuid féin de státseirbhísigh ag obair sna cathracha seo, agus siúd is gurbh é a fuacht a thabhaigh a clú don tSibéir, is féidir leat bheith i do shuí go te teolaí ar fad sa taobh sin den tír, más státseirbhíseach thú. Na daoine a bhfuil cónaí orthu ansin, is macánta an cineál muintire iad nár bhuair a gcloigne riamh le smaointeachas na haoise nua; is fearr leo cloí go dian daingean leis an sórt saoil a chleachtaíodh a sinsir rompu. Is iad na státseirbhísigh a dhéanas cúis na huasaicme ansin, agus ní bheadh sé cuí ná óraice iad a dhiúltú faoin gcéimíocht sin. Daoine de thógáil na Sibéire féin atá i gcuid mhaith acu; an chuid eile, áfach, is muintir isteach iad a tháinig ó chroí na Rúise, ó na cathracha móra ach go háirithe, nó is é an tuarastal a mheall an bealach seo iad, chomh maith leis an dóchas atá acu as an todhchaí. An chuid acu a gheobhas amach cad é is ciall cheart don tsaol seo, fanfaidh a bhformhór anseo, agus teasghrá is taithneamh tugtha acu don tír seo a bhfuil siad á gcló lé. Dá réir sin, is dual dóibh go dtiocfaidh rath Dé ar a gcuid oibre. An chuid eile acu, áfach, níl iontu ach lucht aeraíochta, agus ós rud é nach bhfuil sé daite dóibh teacht isteach ar chuspóir ár mbeatha ar dhroim an domhain, ní bheidh siad i bhfad á dtuirsiú den tSibéir, agus iad á gceistiú féin, cad é an cineál cat mara a sheol sa taobh sin den tír iad an chéad uair riamh. Beidh mífhoighne orthu deireadh an téarma trí bliana a bhaint amach, agus nuair a bheas lá an chaighdeáin ann, fillfidh siad abhaile in áit na mbonn le conablach saoil a chur díobh ag caitheamh anuas ar an tSibéir agus ag draothadh gáire fúithi. Níl an ceart ag an dream seo, áfach. Ní hiad na státseirbhísigh an t-aon aicme amháin a bhfuil rath in aice láimhe acu sa tSibéir. Tá an aeráid go hiontach ar fad; tá an tír lán ceannaitheoirí agus trádálaithe saibhre nár theip a soicheall riamh orthu; agus go leor daoine de na bundúchasaigh féin ag déanamh go maith. Bíonn na mná óga chomh hálainn agus a bhíos siad geanmnaí; agus bíonn an géim ag siúl síos suas na sráideanna chomh flúirseach is nach bhfuil de dhíth ar an tsealgaire ach a ghunna a ardú. Bítear ag ól seaimpéine mar a bheadh uisce ann, agus tá an caibheár thar barr ar fad. Le fiche focal a chur in aon fhocal amháin, tír í an tSibéir nach bhfuil a sárú ann, ar acht is go bhfuil tú in ann a barr a aithint is a bhaint. Agus níl máistir a muintire ann le barr a bhaint.

 
I gceann de na cathracha beaga suáilceacha seo, áit a raibh togha na ndaoine ina gcónaí chomh lách cineálta is a bhí siad, i gcruth is nach bhféadfainn cuimhne na muintire seo a ruaigeadh as mo chroí choíche, – ina leithéid d’áit a casadh Aleksandr Petrovich Goriachnikov orm. Ina fhear uasal agus ina oidhre fearainn a rugadh mo dhuine thall sa Rúis, ach nuair a mharaigh sé a bhean chéile, ba é an pionós a ghearr an dlí dó ná an díbirt go dtí an tSibéir ina phríosúnach daorbhroide den dara rang. Nuair a bhí an téarma deich mbliana istigh aige, d’fhan sé i gcathair C. ina chóilíneach shaorthoilteanach, agus b’ansin a chaith sé a shaol go síochánta suaimhneach. Déanta na fírinne, bhí sé cláraithe go hoifigiúil i gceann de na paróistí tuaithe taobh amuigh den chathair, ach ba sa bhaile mhór a chuir sé faoi, agus é ag saothrú a choda measartha maith ag múineadh scoile do na páistí. Is iomaí duine de lucht na díbeartha a bhíonn ag dul le múinteoireacht mar ghléas beatha sa tSibéir, agus ní gnách a leithéidí a chur ó dhoras ná a dhiúltú faon obair. An teanga Fraincise is mó a mhúintear, ós rud é nach féidir le haon duine mórán dul chun cinn a dhéanamh ina huireasa; agus is fánach duine sna críocha corracha cúil seo a mbeadh aon chur amach aige uirthi, murach na múinteoirí díbeartha. Casadh Aleksandr Petrovich orm an chéad uair i dteach Ivan Ivanovich Gvozdikov; státseirbhíseach maith mórintinneach a bhí ann, mar Gvozdikov, agus cúigear clainne aige: iníonacha uile go léir a bhí ann, agus an mhóréirim chéanna chun foghlama i ngach uile chailín acu, ainneoin éagsúlacht a n-aoise. Mhúineadh Aleksandr Petrovich ceachtanna dóibh ceithre huaire in aghaidh na seachtaine, ar dheich gcóipéice fichid an laisín. Ba í a chosúlacht a tharraing mo shúil ar mo dhuine an chéad uair. Fear seang mílítheach a bhí ann, ach ní raibh sé thar cúig bliana déag is fiche d’aois, an fear beag díomasach seo. B’fhearr leis riamh éadaí glana a chur air, éadaí ba mhó a shamhlófá le hIarthar na hEorpa ná leis an Rúis s’againn. An té a bhuailfeadh bleid air, d’ardódh mo dhuine a shúile go furchaidh faichilleach ina araicis, mar a bheifí ag iarraidh fuascailt fichille nó scaoileadh rúin a bhaint as. I ndeireadh na dála, d’fhreagraíodh sé go gonta giorraisc, agus é ag meá gach focal dá labhródh sé chomh cúramach is gur chuir sé míchompord ort, agus tú i bpianpháis ag fanúint le deireadh an chomhrá. Chuir mé ansin a sheanchas ar Ivan Ivanovich, agus fuair mé le cloisteáil gur duine dea-mhúinte ardbhéasach gan locht gan smál a bhí ann, ó thaobh an chineál saoil a bhí aige; nó ní bheadh Ivan Ivanovich sásta an fear seo a bheith ag múineadh scoile dá chuid iníonacha, dá mbeadh a mhalairt fíor. Chuala mé uaidh, fosta, gur éan corr a bhí ann a sheachnaíodh comhluadar na ndaoine eile; gur duine thar a bheith léannta a bhí ann, agus é ag léamh na scórtha leabhar; gur duine a bhí ann nach labhraíodh mórán, agus é chomh ciúin, chomh tostach is go rachadh sé rite le haon duine mórán thar an leathfhocal a bhaint as. Na daoine eile a cheistigh mé, bhí siad géarbharúlach gur gealt a bhí ann, siúd is nach raibh an duáilce áirithe seo ag cur isteach orthu ar aon dóigh ar leith. Bhí a lán de na daoine ba mheasúla amuigh sásta a bhféile a riar ar Aleksandr Petrovich, nó is amhlaidh gur fear úsáideach a bhí ann le litreacha molta agus a leithéid a scríobh. Bhíothas ag déanamh go raibh gaolta uaisle aige thiar sa Rúis, ach ba léir go raibh sé, agus é ina phríosúnach daorbhroide go fóill, i ndiaidh éirí as cibé caidreamh a bhíodh aige lena mhuintir. Fear a bhí ann, mar sin, nach n-aithneodh a leas féin. Thairis sion, bhí a fhios ag cách scéal a bheatha is a bhreithe: ní raibh sé bliain pósta ar a bhean chéile nuair a mharaigh sé í le teann éada, agus ansin chuir sé féin in iúl do na húdaráis gurbh eisean a rinne an choir. Bhain an admháil seo a lán blianta den téarma príosúnachta a bhí dlíte dó ar son an ainghnímh. Is gnách glacadh leis an gcineál seo dúnmharuithe mar ábhar bróin gan aon duine a mhilleánú mórán, agus is trua le cách an coirpeoir féin. Ina dhiaidh sin féin, sheachnaíodh mo dhuine cuideachta an tsaoil mhóir, agus b’fhearr leis gan dul i bhfianaise na ndaoine eile ach lena chuid ceachtanna a thabhairt uaidh.

 

Ar dtús, ba chuma liom faoi, a bheag nó a mhór, ach de réir a chéile, níl a fhios agam cad chuige, tháinig spéis agam ann. Bhí sé ag dul díom aon chiall nó tuiscint cheart a bhaint as an bhfear seo. Ní raibh lá áiméir agam é a bhréagadh chun comhrá liom. Ar ndóighe, agus tú ag cur ceist air, shílfeá gur ghlac sé leis mar phríomhdhualgas a shaoil freagra a thabhairt chomh réidh is a thiocfadh leis; ach má rinne mé iarracht tuilleadh cainte a fháscadh as mo dhuine i ndiaidh na bhfreagraí seo, tháinig gnúis na fulaingthe is na tuirse ar a cheannaithe. Is cuimhin liom oíche iontach álainn shamhraidh agus an bheirt againn ag fágáilt theach Ivan Ivanovich in éineacht. I dtoibinne, rith liom é a iarraidh isteach chugam féin le toitín a chaitheamh. Níl léamh ná scríobh ná insint bhéil ar an scanradh a d’aithin mé ar a aghaidh ansin. Rinneadh stangaire de, agus thosaigh sé ag monabhar focail scartha nach raibh ag teacht le chéile ar aon nós, agus ansin, i ndiaidh dó súil fheargach a chaitheamh ormsa, abhae go deo leis i malairt treo ar fad. Fuair mé mé féin faoi dhubhiontas. Ón uair sin i leith, agus é ag castáil ormsa, ba nós leis bheith ag stánú is ag starógacht orm agus cuma cineál sceimhlithe air. Níor ghéill mé féin, áfach; mhothaigh mé go raibh mo dhuine do mo tharraingt ina leith in ainneoin an bheirt againn; agus i ndiaidh aon mhíosa amháin, chuaigh mé i mo dheoin i bhfianaise Gorianchikov. Is léir go raibh mé do m’iompar go tútach mímhúinte. Bhí cónaí ar an bhfear seo ar imeall na cathrach i dteach seanmhná de phór na mbuirgéiseach, a raibh iníon aici, agus í ag éileamh le créachta. Bhí leanbh tabhartha ag an iníon seo féin, cailín a bhí thart ar dheich mbliana d’aois. Leanbh álainn cineálta a bhí ann. Nuair a tháinig mé isteach, bhí Aleksandr Petrovich ag múineadh léitheoireacht don pháiste seo. Ag fáil radhairc ormsa dó, tháinig a leithéid de náire air is go sílfeá gur i mbun míghnímh nó coire a bhí sé. Rinneadh stangaire de mo dhuine ar fad, sheas sé suas óna chathaoir agus sháigh sé orm a raibh de shúile ina cheann. Shuigh muid síos sa deireadh, ach d’fhan sé ag coinneáil diansúil orm, mar a bheadh sé in amhras go raibh plean éigin glactha agam lena chabhóg a dhéanamh. Thuig mé go raibh sé chomh drochamhrasach is nach raibh mórán idir é agus deargmhire. Mhair sé ag amharc go fuafar orm, agus é ag tabhairt in amhail a rá liom gur chóir domh greadadh liom anois. Labhair mé liom, agus mé ag trácht ar nuacht na háite, ach má labhair féin, is beag freagra a bhain mé as mo chéile comhrá ach amháin gur tháinig meangadh feargach draothgháire air. Tuigeadh dom go raibh sé aineolach ar fad ar an ngnáthshaol sa chathair ina thimpeall – gur chuma leis sa diabhal faoi, fiú. Ansin, tharraing mé orm cúrsaí na mbólaí ina raibh an áit suite, agus na rudaí a bhí de dhíth le saol a dhéanamh ansin. D’éist sé liom ina thost ar fad, agus an dóigh a raibh sé ag dearcadh orm tháinig náire agus aiféaltas orm gur labhair mé amach an chéad uair riamh. Le haisfhreagra éigin a bhréagadh ó mo dhuine, rith liom na hirisí agus na leabhartha a thairiscint dó a bhí mé a iompar liom ó oifig an phoist: bhí siad ar fad chomh húr is nach ndearna mé féin oiread is na leathanaigh a scaradh ó chéile go fóill. Ba bheag nár chuir an cineál seo flaithiúlachta fearg ar mo dhuine. Chaith sé súil chíocrach ar na leabhartha, ach tháinig sé chuige féin ansin, agus dhiúltaigh sé don tairiscint, siocair is nach raibh am saor aige. Sa deireadh thiar thall, d’fhág mé slán is beannacht ag mo dhuine, agus ag tréigean na háite dom, mhothaigh mé ualach trom ag titim de mo chroí. Ba náir liom an scéal ar fad ina dhiaidh, nó i ndiaidh an iomláin b’amaideach is ba drochmhúinte an mhaise dom a bheith ag cur isteach ar dhuine a bhí chomh meáite leis an bhfear seo ar é féin a choinneáil ceilte ar an saol mór. Ach anois, bhí an mordadh déanta agam, agus an giorria ina shuí. Is cuimhin liom nach minic a chonaic mé leabhar aige, rud a tháinig crosach ar an ngnáthchaint a luaigh léitheoireacht leis. Mar sin féin, an cupla uair a tharla mé ag dul thart lena áit chónaithe in antráth na hoíche, chuir mé sonrú ann go raibh lampa lasta ag soilsiú istigh aige i gcónaí. Cad é a bhí sé a dhéanamh ansin, agus é ag déanamh airneán aonair go teacht an lae? An ag breacadh síos scríbhinní a bhí sé? Agus má b’ea, cad é an cineál rudaí a bhí á scríobh aige?

 

Tharla go raibh gnó le socrú agam in áit eile, b’éigean dom an chathair s’againn a fhágáil ar feadh thréimhse cupla mí. Nuair a tháinig mé ar ais, agus an geimhreadh ann, fuair mé tásc mo dhuine in áit a thuairisce. Ina aonar a shíothlaigh sé, agus níor bhac sé le cur fá choinne an dochtúra. Bhí sé leath ligthe i ndearmad ag muintir na háite cheana féin. Bhí a árasán tréigthe ar fad. Ní raibh aon mhoill orm aithne a fháil ar bhean an tí, nó theastaigh uaim seanchas an mharbháin a chur, nó fáil amach fá dtaobh de, ar aon nós: cad é a bhíodh idir lámhaibh ag an tionónta, cén cineál scríbhneoireachta a bhí i gceist? D’íoc mé sciúrtóg airgid leis an tseanbhean le teacht i seilbh oidhreacht a tionónta, is é sin, a chuid scríbhinní. D’admhaigh an chailleach gur chlis uirthi teacht trasna ar dhá cheann de na leabhráin nótaí a bhí ann ar dtús. Bean dhuairc thostach a bhí ann nach raibh mórán eolais inbhainte aisti. Ní raibh sí ábalta ach beagáinín a rá i dtaobh a tionónta, thar a raibh cluinte agam ó fhaisnéiseoirí eile roimhe sin. Dar léi, chaitheadh an tionónta na míosa fada díomhaoin ar fad, gan leabhar a oscailt amach ná breith ar pheann. Nuair a bhuaileadh an tallann é, áfach, d’fhéadfadh sé na hoícheanta a chur de ag dul ó cheann ceann an tseomra i mbun a mhachnaimh, nó fiú ag caint leis féin. Thairis sin, bhí grá aige don chailín bheag, gariníon na caillí, go háirithe ó chuala sé gurb é Cáit ab ainm daoithi. Níor imigh bliain nach ndeachaigh mo dhuine ar aifreann le Féile Chaitríona a cheiliúradh. Ní raibh cuideachta ná cuairteoirí ag teastáil uaidh, agus ní fhágadh sé an baile ach le scoil a fhoghlaim do na páistí. Bhí sé cineál míshásta, fiú, leis an dóigh a dtagadh sí féin, bean an tí, isteach chuige uair in aghaidh na seachtaine leis an áit a scuabadh glan. Siúd is gur chaith sé trí bliana ar aíocht ag an tseanbhean, ní labhraíodh sé léi ach an-chorruair. Chuir mé ceist ar Cháit bheag, ar chuimhin léi a múinteoir. Stán sí orm gan gíocs ná míocs a ligean aisti, thug sí a droim liom agus thosaigh sí ag caoineadh. Dhealraigh sé go raibh an fear sin in ann grá a mhealladh ó aon chroí amháin ar a laghad.

 

Thug mé liom a chuid páipéar agus chaith mé lá iomlán ag cur ord is eagar orthu. Trí cinn as gach ceathrar, ní raibh ann ach truflais, ar nós ceachtanna scoile nó nótaí sealadacha eile; ach bhí leabhrán amháin ann, ceann sách mór, agus é á chur thar maoil le mionscríbhneoireacht. Níor tháinig mo dhuine go bun an leabhráin riamh: gach seans gur éirigh sé as an obair roimh a críochnú nó gur lig sé i ndearmad í. Cur síos a bhí ann, nó díolaim de chuimhní cinn fánacha, b’fhéidir, ar bhlianta a bhraighdeanais, an deich mbliana a chaith sé i ngeimhle. Uaireanta, thagadh athrach scéil i leaba na nótaí seo, áfach: scéal aisteach, uafásach fiú, a bhí breactha síos anseo agus ansiúd, mar a bheadh mo dhuine á scríobh ina ainneoin féin, agus tallann mire nó racht gealtachta ag luí air – sin é an dóigh a ndeachaigh siad i bhfeidhm orm, ar a laghad, agus iad léite agam cupla uair. Maidir leis na cuimhní cinn ó laethanta na daorbhroide, Cuimhní Cinn ó Theach na Marbh mar a bhaist sé féin orthu in áit éigin den lámhscríbhinn, ba dóigh liom go raibh díol suime iontu agus gurbh fhiú iad a chur faoi bhráid an léitheora. Saol úr anaithnid a bhí ann, agus bhí draíocht orm agus mé ag teacht isteach ar thoscaí aisteacha an tsaoil áirithe sin, i gcruth is gur léigh mé féin cuid mhaith de le fiosracht mhór. Is féidir nach bhfuil an ceart agam. Leis an scéal a chur in aithne daoibh, roghnaím cupla caibidil ar dtús…

Ó Ghrossman go Solzhenitsyn – alt (neamhchríochnaithe) faoi litríocht na Rúise

For some years now, I have been working on my Russian with the purpose of writing a history of modern Russian prose (not in Irish though, I am afraid). A spin-off of this project is this (yet unfinished) article in Irish about Vasily Grossman and Aleksandr Solzhenitsyn.

Le cúpla bliain anuas tá mé ag iarraidh snas a chur ar mo chuid Rúisise arís agus mé meáite ar leabhar a scríobh (i dteanga eile seachas Gaeilge, is eagal liom) faoi stair an phróis nua-aimeartha sa Rúis. Seachthoradh don tionscadal chéanna an t-alt seo thíos faoi Vasily Grossman agus Aleksandr Solzhenitsyn.

 
Sinne, ar cuimhin linn na seachtóidí, is furasta dúinn a shíleadh go raibh idirdhealú soiléir idir scríbhneoir easaontach agus scríbhneoir oifigiúil i bhfeidhm san Aontas Sóivéadach riamh. Ba é an t-easaontóir – cibé cé acu file nó fisiceoir, scríbhneoir nó scríobaire veidhlín a bhí ann – ná fear na féasóige druidte a chuirfeadh fáidh ón Sean-Tiomna i gcuimhne duit agus é faoi shíor-agallamh ag iriseoirí ón Iarthar ag tuar tubaiste don chóras Chumannach. Nó b’fhéidir gur díbríodh go dtí na cúlriasca é, nó go cathair imeallach éigin nach raibh cead isteach ag na hiriseoirí sin inti. Ón taobh eile de bhí an stát uilechumhachtach ollsmachtúil ag tál a fhéile go flúirseach flaithiúil orthu siúd a bhí ina mbaill de chumann na scríbhneoirí oifigiúla, agus a gcuid tithe saoire agus clubanna féin acu: ba é an t-aon rud a chaithfeá a dhéanamh ná cúis an stáit a chur chun cinn i do chuid scríbhinní.

Ba é sin an chuma a bhí ar an scéal i ré Bhrezhnev, ach de réir is mar a d’fhorbair mo thuiscint féin ar stair na litríochta (is na heasaontóireachta!) san Aontas Sóivéadach fuair mé amach go raibh an t-idirdhealú sin i bhfad ag teacht i gcrann. Is dócha nach mórán againn anseo san Iarthar a chuala iomrá ar an mbanfhile Olga Bergholtz riamh, ach nuair a bhí Leningrad (inniu, Cathair Pheadair) faoi léigear ag na Gearmánaigh i rith an Dara Cogadh Domhanda, bhí a hainm i mbéal an tsaoil Shóivéadaigh. Bhí sí ag craoladh ón gcathair imshuite ar an raidió, ag léamh a cuid filíochta agus ag misniú mhuintir na cathrach chun troda in aghaidh an ionsaitheora. Bhí sí ina ball den Pháirtí Chumannach ón mbliain 1940 anuas, agus tríd is tríd shílfeá gur file ”oifigiúil”, ”dleathach” a bhí inti riamh. Mar sin, cheapfá go raibh a leithéid-se slán sábháilte ar fad nuair a bhí scríbhneoirí á ngabháil ag seirbhísí rúnda Stailín.

Ní mar a shíltear a bhítear, áfach. Faoi dheireadh na dtríochaidí chaith Olga breis is leathbhliain ina cime agus amhras ar na húdaráis fúithi ar chúiseanna polaitiúla: maidir lena fear céile, cuireadh chun báis é faoin am chéanna, agus céasadh í féin le hadmháil a bhaint aisti. Sa deireadh scaoil na rúnseirbhísí saor léi – d’éigiontaigh na húdaráis go huile is go hiomlán í. D’athraigh an ghaoth pholaitiúil nuair a bhí Olga faoi choimeád, ionas nach bhfuair Stailín ná a chuid cúlaistíní riachtanach í a choinneáil i mbraighdeanas a thuilleadh. Pé scéal é léiríonn cinniúint Olga Bergholtz nár sheachain na scríbhneoirí ”oifigiúla” féin an chontúirt nuair a bhí an scuab mhór ag glanadh roimpi.

Le fírinne, fuair na scríbhneoirí Sóivéadacha go léir saoirse nua i mblianta an Dara Cogadh Domhanda, agus bhreabhsaigh an litríocht suas ábhairín. Ba é an foirceadal a bhí i bhfeidhm i litríocht an Aontais Shóivéadach roimh an gcogadh ná an réalachas Sóisialach. Go bunúsach, is éard a bhí i gceist leis ná aisling na hidé-eolaíochta a léiriú mar fhírinne. Nuair a bhí bunú na gcalchas agus an ”dí-chulacú” (is é sin, léirscrios agus díbirt na ”bhfeirmeoirí saibhre” nach raibh saibhir ar aon nós) faoi lán an tseoil, agus na mílte daoine ag fáil bháis faoin tuath dá réir sin, bhí na healaíontóirí ag dathú pictiúirí de mhuintir na tuaithe ag damhsa go sona sásta timpeall ar fharasbarr dochuimsitheach arbhair agus feola. Ba é sin fírinne na hidé-eolaíochta, agus má bhí taithí na ndaoine bunoscionn leis an bhfírinne sin, b’amhlaidh ba mheasa do na daoine. Ar ndóigh, bhí a leagan féin den ”réalachas” idé-eolaíochtúil ag na Naitsithe. Ba mhinic nach n-aithneofá ó chéile na pictiúirí a bhí na healaíontóirí Naitsíocha a phéinteáil mar léiriú ar áilleacht agus ar dhearscnaitheacht an chine Airianaigh agus na cinn Shóivéadacha a thaispeáin chomh láidir lúfar, chomh cumtha comair is a bhí clann an lucht oibre agus í ag dul le lúthchleasaíocht i spórtlanna nuathógtha an stáit Shóisialaigh.

Is é an cineál cur síos a thabharfadh lucht an réalachais Shóisialaigh ar an gcogadh ná nach mbeadh ach na naimhde ag géilleadh agus ag fáil bháis. Ní fhéadfá scéalta den chineál sin a chur os comhair na saighdiúirí a bhí cleachta le saol na dtrinsí, áfach. Bhí a fhios acu go raibh fir mhaithe á marú de dheasca droch-cheannasaíochta agus go raibh cuid mhór de réigiúin Eorpacha an Aontais Shóivéadaigh sealbhaithe ag na Gearmánaigh. Mar sin, bhí réalachas ionraic ag teastáil seachas ”réalachas” Sóisialach: chaithfeadh na scríbhneoirí aitheantas a thabhairt d’”fhírinne na dtrinsí” ina gcuid saothar.

An té a chuirfeas i gcomparáid le chéile an t-ábhar a tháinig ó pheann na scríbhneoirí Sóivéadacha le linn an chogaidh féin agus an sórt scéalta a bhreac siad síos i ndiaidh an chogaidh tabharfaidh sé faoi deara gan mhoill an difríocht idir ”fírinne na dtrinsí” agus caoithiúlacht pholaitiúil na tréimhse iarchogaidh. Sampla maith is ea Volokolamskoe shosse (”Bealach Mór Volokolamsk”, nó Volokolamsk Highway mar a baisteadh ar an aistriúchán Béarla; cathair bheag laistiar de Mhoscó í Volokolamsk a raibh na Gearmánaigh ina seilbh ar feadh tréimhse ghairid sa bhliain 1941), úrscéal le hAleksandr Bek a chaitheas súil ar na cathanna a troideadh taobh thiar de Mhoscó, agus na trúpaí Sóivéadacha ag iarraidh na Gearmánaigh a stopadh sula sealbhoidís an phríomhchathair.

Tháinig an chéad imleabhar i gcló roimh dheireadh an chogaidh, agus ábhar iontais is ea é nach bhfuil na focail ”Stailín”, ”Cumannachas” ná ”an Páirtí” le léamh sa leabhar sin ach ar éigean. Lena cheart a thabhairt don scríbhneoir, níl siad ag fluirsiú go ródhona sa dara himleabhar ach an oiread, cé gur léir go raibh brú na hidé-eolaíochta ag luí air ní ba throime ná ar an gcéad cheann. Níl sa chéad imleabhar go bunúsach ach cur síos ar cheird phraiticiúil an tsaighdiúra agus ar thucaidí is ar mhothúcháin an cheannasaí cathláin – leabhar é atá saor ó gach cineál seafóide, nó is scéal ionraic cogaidh é. Chuirfeadh fear míleata suim ann ar chúiseanna proifisiúnta, agus le fírinne baineadh úsáid as an úrscéal mar théacsleabhar cogaíochta i scoileanna míleata an domhain.

Dealraíonn sé, dála an scéil, go ndearna na foilsitheoirí Béarla dhá leabhar d’aistriúchán an dara himleabhar, is é sin, General Panfilov’s Reserve agus Several Days. An té a rachas ar lorg an leabhair Volokolamsk Highway, bíodh a fhios aige gurb ionann é agus an chéad imleabhar, an ceann a cuireadh i gcló sa bhunteanga roimh dheireadh an chogaidh.

Duine de na scríbhneoirí cogaidh ba mhó ar thaitin a gcuid scríbhinní leis na saighdiúirí féin ab ea Vasily Grossman. Innealtóir ceimiceach a bhí ann agus aithne aige ar shaol na bpoll mianaigh, nó i ndiaidh dó céim ollscoile a bhaint amach chuaigh sé ag obair i gceantar mianadóireachta Donbass in Oirthear na hÚcráine – an réigiún céanna atá chomh mór sin ina chnámh spairne idir an Rúis agus an Úcráin inniu. Intleachtóir Giúdach a bhí ann ach má bhí féin ba é a ghéarbharúil go gcaithfeadh sé aithne cheart a chur ar an lucht oibre má bhí sé lena gceart a thabhairt dóibh ina chuid scríbhinní.

Is é an tátal a bhainfeá as sin gur Cumannach go smior a bhí ann nuair a bhí sé óg. An bhá a bhí aige leis an réabhlóideachas Sóisialach fuair sé ó thaobh na dtaobhann í, nó ba réabhlóidithe óga iad a thuismitheoirí nuair a casadh ar a chéile an chéad uair riamh iad, agus iad ar a seachnadh ó sheirbhísí rúnda an Impire san Eilvéis. Giúdaigh a bhí iontu agus bhí an cine sin go mór mór faoi chois in Impireacht na Rúise: bhí pógraim á n-eagrú ag seirbhísí rúnda an Impire gan trácht ar na monarchana bolscaireachta a bhí acu le scéalta uafáis faoin ”gcomhcheilg Ghiúdach” a scaoileadh timpeall sa tsochaí.

Rúnghníomhaire Rúiseach Impiriúil ab ea Sergey Nilus, an fear a chuir i dtoll le chéile ”Prótacail Sheanóirí Shión”, clasaiceach úd na fuathghríosóireachta frith-Ghiúdaí, le sampla amháin a lua. Le fírinne d’fhéadfá a rá go bhfuil cuid mhór de mhilleán an Uilelosctha féin ar Nilus agus ar rúnseirbhís impiriúil na Rúise, leis an spreagadh a thug na ”Prótacail” don fhrith-Ghiúdachas ar fud na hEorpa, an Naitsíochas san áireamh. Ón taobh eile de, níorbh é Nilus féin a chum na scéalta a chuir sé sna ”Prótacail”: tharraing sé go mór mór ar litríocht fhrith-Ghiúdach na Fraince is na Gearmáine, scríbhneoirí ar nós Eugène Sue nó Hermann Goedsche, agus é ag cur a chasadh féin in ábhar a fuair sé roimhe sna foinsí.

Bhí dhá rogha ag na Giúdaigh sa tsean-Rúis: imirce a dhéanamh nó troid a chur ar a son féin. Mar a deir Linda Grant sa réamhfhocal a scríobh sí don aistriúchán Béarla ar phríomhshaothar Ghrossman, ba iad siúd a chloígh lena seanchreideamh ba mhó a d’imigh ón Rúis, agus ar ndóigh rinne an chuid ba mhó acu imirce go dtí na Stáit Aontaithe. De shliocht an dreama sin, abair, an scríbhneoir ficsin eolaíochta Isaac Asimov. Maidir leo siúd a chuaigh chun saoltachta agus nach raibh mórán cur amach acu ar an reiligiún Giúdach, b’fhearr leo fanacht sa bhaile agus iad meáite ar chóras na sochaí a athrú ó bhonn le cothrom Féinne a bhaint amach dá gcine. Chuaigh cuid mhór acu siúd le creideamh saolta na ré nua – an Sóisialachas, nó na leaganacha éagsúla de a bhí coitianta sa Rúis san am – agus iad dóchasach go gcuirfeadh sé deireadh leis an bhfrith-Ghiúdachas agus le náisiúnachas cúng d’aon chineál. Leis an dara dream a bhain muintir Ghrossman.

Nuair a tháinig an chéad réabhlóid – Réabhlóid na Feabhra – d’fhág na cúigí in Iarthar na Rúise slán ag an máthairthír agus iad ag fógairt neamhspleáchais. Ina measc siúd bhí an Úcráin féin. I dtús na bliana 1919 bhí pógram gránna i mBerdychev, arbh í cathair dhúchais Vasily Grossman í, agus is léir go ndeachaigh na himeachtaí sin go mór mór i bhfeidhm ar an stócach, nó ní raibh sé ach ina dhéagóir óg san am. Nuair a tháinig deireadh le cogadh cathartha na Rúise, ionas gur fágadh na Boilséivigh ag rialú na tíre, bhí a lán Giúdach sa réigiún, Grossman óg ina measc, breá sásta leis sin, ó bhí siad suite siúráilte nach mbeadh tuilleadh géarleanúintí ag bagairt orthu faoi chumhacht a bhí ag iarraidh leas na náisiúntachtaí mionlaigh a chur chun cinn, de réir na bolscaireachta ar a laghad. Ós réabhlóidithe a bhí i dtuismitheoirí Ghrossman féin, ba dhual dó a shíleadh gurbh é an córas Cumannach an todhchaí a bhí ullmhaithe acusan dó. Mar sin ba leasc leis dul chun diúnais ar an gcóras: b’ionann sin agus a mhuintir féin, a dhúchas féin, a shéanadh.

Bhí suim ag an bhfear óg san eolaíocht agus sa litríocht araon. Rinne sé staidéar ar innealtóireacht cheimiceach i Moscó agus phós sé cailín a casadh air san ollscoil, ach ní raibh fad saoil i ndán don phósadh sin – fuair siad colscaradh i ndiaidh cúpla bliain. San am chéanna bhí Grossman ag scríbhneoireacht freisin, agus chuir boic mhóra na litríochta Sóivéadaí, cosúil le Maxim Gorky agus Boris Pilnyak, suim ina raibh idir lámhaibh aige. Fuair sé misniú agus treorú uathusan, agus de réir a chéile thosaigh sé ag foilsiú scéalta dá chuid féin sna nuachtáin agus sna hirisí.

Ansin chuaigh sé ag obair in Donbass. Ós le smaointí Sóisialacha a tógadh é, agus é ag dearcadh air féin mar Chumannach dílis san am, ba é an rud a tháinig leis go nádúrtha ná gearrscéal fada, nó úrscéilín, a scríobh faoi shaol an lucht oibre sa cheantar. Bhaist sé Glückauf ar an scéal – focal Gearmáinise a bhí in úsáid i mbéarlagair Rúisise na mianadóirí le hádh a ghuí. Leabhar eile ón tréimhse réamhchogaidh ab ea an chéad úrscéal lánfhaid a tháinig ó pheann Ghrossman, Stepan Kolchugin – is é teideal an leabhair ainm an laoich, ar ndóigh. Ba é ab ábhar don leabhar sin ná na Giúdaigh ag troid ar son na réabhlóide sa tsean-Rúis, na tucaidí a bhí acu le dul le cúis na réabhlóide.

Moladh Stepan Kolchugin do Dhuais Stailín (ná bíodh iontas ort gur ”Duais Stailín” a bhí ar an ngradam litríochta ba mhó le rá sa tír nuair a bhí Stailín i gceannas uirthi!), ach má moladh, bhain an deachtóir féin an leabhar den ghearrliosta. Bhí sé barúlach gur ”leabhar Meinséiveach” a bhí ann, is é sin, go raibh an t-úrscéal ag cur Sóisialachais den chineál ”mhícheart” chun cinn – agus coir pholaitiúil an-tromchúiseach a bhí i gceist lena leithéid san Aontas Sóivéadach. Le fírinne bhíodh Sóisialaigh neamh-cheartchreidmheacha i bhfad ní ba mheasa thíos le tíoránacht Stailín ná na ”buirgéisigh” féin. Mar a dúirt Solzhenitsyn, bhí an scéal dona go leor más í an choir a cuireadh i do leith ná KD (kontrrevolyutsionnaya deyatelnost’, ”gníomhaíocht fhrith-Réabhlóideach”), ach bhí sé seacht n-oiread ní ba mheasa má bhí an litir T dingthe isteach sa ghiorrúchán sin – KTD (kontrrevolyutsionnaya trotskistskaya deyatelnost’, ”gníomhaíocht fhrith-Réabhlóideach Throtscaíoch”, is é sin, go raibh tú ag tacú le smaointeachas Lev Trotsky, an namhaid ba mhó a bhí ag Stailín i ngluaiseacht idirnáisiúnta na gCumannach).

Ba iad na Meinséivigh (”lucht an mhionlaigh”) agus na Boilséivigh (”lucht an tromlaigh”) an dá fhaicsean a tháinig ar an bhfód de thoradh Ard-Fheis Pháirtí Daonlathach Sóisialta na Rúise sa bhliain 1903, agus ní raibh tromlach ag na Boilséivigh ach ag aon vóta amháin le linn na comhdhála: mar sin, ní raibh sa dá lipéad sin ach bolscaireacht de chuid Léinín, a bhí i gceannas ar na Boilséivigh. Ba é Yuli Martov-Tsederbaum ceannaire na Meinséiveach. An tréimhse ghairid a bhí neamhspleáchas ag an tSeoirsia, tír dhúchais Stailín, i ndiaidh réabhlóid na Rúise, ba é an Meinséiveach Noi Zhordania a bhí ina Phríomh-Aire ansin, go dtí gur fhorghabh Arm Dearg na mBoilséiveach an tír le ”poblacht” Shóivéadach (is é sin, cuid den Rúis Bhoilséiveach) a dhéanamh di.

Murab ionann agus na Boilséivigh, bhí na Meinséivigh sásta comhoibriú ceart cothrom a dhéanamh le páirtithe réabhlóideacha eile, cosúil leis na Daonlathaigh Bhunreachtúla (an páirtí liobrálach) agus na Réabhlóidithe Sóisialacha. Ba iad na Réabhlóidithe Sóisialacha an fíor-shluapháirtí Sóisialach sa Rúis a d’fhéadfá a chur i gcomparáid le páirtithe lucht oibre na dtíortha Iartharacha, ach amháin gur dhírigh an páirtí seo ar na scológa agus ar mhuintir bhocht na tuaithe le haghaidh tacaíochta, seachas ar lucht oibre na tionsclaíochta amháin. Cuid mhór den lucht oibre sin féin ba scológa iad go bunúsach pé scéal é, agus iad sásta filleadh ar an tuath má bhí an fhostaíocht sna monarchana ag gannú.

Na Boilséivigh – na Cumannaigh – a tháinig i gceannas ar an tír i ndiaidh Réabhlóid Dheireadh Fómhair, níor theastaigh uathu a gcumhacht a roinnt leis na páirtithe eile ná leis na sluaite móra. Dhearc siad orthu féin mar ”mheitheal tosaigh” a bhí leis an mbealach ceart a thaispeáint do na sluaite sin, na bealaí eile a bhlocáil agus lucht siúlta an bhealaigh mhíchirt a chaitheamh i dtóin an phríosúin nó a chur chun báis, mar is eol dúinn inniu.

Is dócha go raibh cúis cheart ag Stailín le ”Meinséiveachas” a chur i leith Ghrossman. Thar aon rud eile, bhí athair an scríbhneora ina Mheinséiveach dáiríribh nuair a bhí sé gníomhach i bpolaitíocht réabhlóideach na Rúise Impiriúla. Sa bhreis air sin, áfach, tá sé tábhachtach a thuiscint go raibh luí ag Grossman féin le sóisialachas an phobail, seachas sóisialachas na ”meithle tosaigh”, riamh. Nuair a bhí sé ina iriseoir cogaidh sa Dara Cogadh Domhanda, agus é ag scríobh tuairiscí agus aistí do nuachtán an Airm Shóivéadaigh Krasnaya Zvezda (”An Réalta Dhearg”), dhírigh sé ar na saighdiúirí agus ar a ngaisce i machaire an chatha riamh, seachas ar ról an pháirtí, an Chumannachais agus an deachtóra.

Níor leasc leis a chuid féin a chur leis an miotaseolaíocht faoi laochas na saighdiúirí Sóivéadacha, nó ba é sin an cúram a bhí curtha roimhe mar iriseoir cogaidh. Thairis sin, cosúil le hintleachtóirí na Rúise riamh, mhothaigh sé go raibh sé go mór mór faoi chomaoin ag an gcosmhuintir – ag na gnáthshaighdiúirí mar shampla. B’fhéidir go raibh sé ní ba ghaire don Mheinséiveachas ná don Bhoilséiveachas sa chiall seo, agus gur aithin an deachtóir ar a úrscéal réamhchogaidh féin go raibh ”drochbhraon” áirithe polaitiúil in Grossman, dar leis an deachtóir agus le lucht a leanúna.

Chonaic Grossman a lán de thaobh ghránna an chogaidh, campaí báis na Naitsithe ach go háirithe. Ag scríobh scéalta nuachta faoi uafáis na gcampaí sin agus faoi Uileloscadh na nGiúdach dó, áfach, fuair sé amach nach raibh na húdaráis Shóivéadacha chomh fáiltiúil roimh an gcineál sin ábhair is a shílfeá. Ba é polasaí oifigiúil Stailín ná nár chóir trácht ar leith a dhéanamh ar chás na nGiúdach sa chogadh ná ar an Uileloscadh. Theastaigh uaidhsean béim a chur ar chomhfhulaingt na saoránach Sóivéadach go léir, seachas ar aon dream ar leith.

Cuid mhór de na Giúdaigh a tachtadh sna seomraí gáis ní raibh siad ina ”saoránaigh Shóivéadacha” ach le cúpla bliain, áfach. Na ceantair ar tugadh ”Iarthar na Bealarúise” agus ”Iarthar na hÚcráine” orthu sa bholscaireacht Shóivéadach, níor thit siad leis an Aontas Sóivéadach ach amháin sa bhliain 1939. Leis an bPolainn a bhain siad roimhe sin, ach ba iad Hitler agus Stailín in éineacht a chloígh an tír sin i dtús an chogaidh, ionas gur cuireadh oirthear na Polainne leis an Aontas Sóivéadach – le ”poblachtaí” na hÚcráine agus na Bealarúise. B’fhearr le Stailín gan aird an tsaoil mhóir a tharraingt ar an taobh sin den scéal ach an oiread.

Le fírinne, bhí frith-Ghiúdachas áirithe ag roinnt le Stailín féin. Fear paranóideach a bhí ann riamh, agus nuair a bunaíodh stát Iosrael faoi dheireadh na ndaichidí, chuaigh an pharanóia sin go mór mór chun donais. Tháinig Golda Meir, agus í ina hambasadóir urghnách le cumhachtaí speisialta, ar cuairt oifigiúil go dtí an tAontas Sóivéadach go gairid i ndiaidh d’Iosrael neamhspleáchas a fhógairt, agus í meáite ar airm agus gléasra cogaidh a cheannach ansin. San am sin bhí Stailín báúil le hIosrael, nó bhí an chuma ar an tír nuabhunaithe go raibh sí ag forbairt i dtreo Sóisialachais – ba dhual do Stailín a shíleadh go raibh na kibbutzanna cosúil leis na calchais Shóivéadacha, mar shampla. Thairis sin bhí Iosrael agus an Ríocht Aontaithe in adharca a chéile, rud a thug le tuiscint do Stailín go bhféadfadh sé an tír nua a úsáid le maolú ar stádas na gcumhachtaí Iartharacha sa Mheán-Oirthear. Mar a d’iompaigh an scéal amach áfach d’fhear pobal Giúdach an Aontais Shóivéadaigh fíorchaoin fáilte roimh Meir, agus ba é an chiall a bhain an deachtóir as sin nach raibh na Giúdaigh Shóivéadacha chomh dílis don stát Chumannach agus ba chóir.

Bhí iarracht déanta ag Stailín roimhe sin cineál ”Iosrael” dá chuid féin a bhunú do Ghiúdaigh an Aontais Shóivéadaigh. Roimh an Uileloscadh, bhí cónaí ar fhormhór na nGiúdach sa tír san Úcráin agus sa Bhealarúis, agus shílfeá gurb i gceann den dá ”phoblacht” Shóivéadacha sin ab fhearr dúiche fhéinrialaitheach Ghiúdach a lonnú. Ní mar sin a chonacthas an scéal do Stailín, áfach. Sa bhliain 1928 fógraíodh réigiún náisiúnta na nGiúdach Sóivéadach de ghiota talún i gCian-Oirthear na Rúise, in aice le teorainn na Síne, nach raibh d’ainm air roimhe sin ach Birobidzhan, arb é ainm na príomhchathrach é fosta. Is iad an dá abhainn is mó sa réigiún, Bira agus Bidzhan, is bun leis an ainm sin.

Níor sháraigh codán na nGiúdach i ndaonra an réigiúin sin tríocha faoin gcéad riamh, ach ba é Stailín féin ba mhó a bhí ciontach i mírath na scéime: sna tríochaidí, nuair a bhí sé ag marú ceannairí áitiúla de chuid a pháirtí féin, bhí Réigiún na nGiúdach go mór mór thíos leis an bhfeachtas géarleanúna sin, rud a chuir deireadh, abair, le gníomhaíocht chultúrtha Ghiúdach i mBirobidzhan.

Sampla maith de seo is ea cinniúint an scríbhneora Emmanuil Kazakevich. Nuair a bhí sé ina fhear óg idéalach díograiseach agus dóchas mór aige as an gCumannachas, ghlac sé an-pháirt i dtógáil an infreastruchtúir chultúrtha sa Réigiún ag cur na hamharclannaíochta chun cinn, ag cumadh dánta Giúdaise (ba í an Ghiúdais, canúint Ghearmáinise na nGiúdach in Oirthear na hEorpa, teanga oifigiúil an Réigiúin) agus ag cur na teanga sin ar mhórshaothair na litríochta Rúisise.

Ina dhiaidh sin, thosaigh an príosúnú agus an cur chun báis. Ansin theith Kazakevich lena anam ón Réigiún agus chaith sé tamall ar a sheachnadh ag fanacht go mbeadh an stoirm thart. Ní mór cuimhne a choinneáil anseo ar fhíric áirithe atá le léamh ag Solzhenitsyn féin: ní bhíodh ach barántas áitiúil nó réigiúnach amuigh ar chuid mhór de na daoine a bhí le príosúnú i rith na bpurguithe. Mar sin má bhí de mheabhraíocht ionat imeacht leat go cearn eile den tír láithreach nuair a chuala tú an chéad luaidreán go raibh na seirbhísí rúnda le tú a ghabháil, bhí seans maith ann go dtiocfá slán as.

Nuair a ghlan an spéir i gcúrsaí polaitíochta, shocraigh Kazakevich síos i Moscó, agus i mblianta an chogaidh chuir sé troid ar dhíormaí Hitler chomh maith le duine; ag dul i mbun pinn arís dó ba é gort an phróis a shaothraigh sé, seachas an fhilíocht, agus pé clú a mhaireas air inniu mar scríbhneoir ba iad a chuid gearrscéalta agus nóibhillí faoin gcogadh a thabhaigh dó é, ó bhí tuiscint instinneach, dhúchasach aige d’aigne an ghnáthshaighdiúra i bpáirc an áir.

Go bunúsach, tháinig scaipeadh na mionéan i lucht cultúrtha Giúdach an réigiúin sna tríochaidí, agus ceann de na mionéanacha seo ab ea Kazakevich. Díol suntais é gurbh í an Rúisis teanga na bprósleabhar a scríobh sé i ndiaidh an chogaidh – níor bhreac sé síos oiread is líne Giúdaise a thuilleadh. Is féidir nár lig an eagla dó aon bheart a dhéanamh a d’fhéadfaí a thuiscint mar náisiúnachas leithleasach Giúdach, ach is dócha nach raibh sé ach ag iarraidh díriú ar an bpobal léitheoireachta ba mhó a bhí ar fáil don scríbhneoir Shóivéadach. Thairis sin, is léir gur trí mheán na Rúisise a rinne sé a chuid cogaíochta, agus mar sin, ba í an teanga sin ba nádúrtha a tháinig leis le cur síos a thabhairt ar eachtraí an chathéadain.

An scrios a rinneadh ar Réigiún Féinrialaitheach na nGiúdach ní raibh ann ach cuid den Phurgú Mhór a chuaigh fud fad na sochaí Sóivéadaí faoi dheireadh na dtríochaidí. Maidir leis an bhfeachtas frith-Ghiúdach a bhí idir lámhaibh ag an deachtóir i ndiaidh an chogaidh, i ndeireadh na ndaichidí agus i dtús na gcaogaidí, pógram amach is amach a bhí ann. Orthu siúd a maraíodh le linn an fheachtais seo bhí baill Choiste Frith-Fhaisisteach na nGiúdach. Bunaíodh an Coiste seo sa bhliain 1942, i ndiaidh don Ghearmáin Naitsíoch an tAontas Sóivéadach a ionsaí, agus le linn an chogaidh bhí an Coiste seo i dteagmháil le heagraíochtaí Giúdacha na dtíortha Iartharacha. Ar ndóigh fuair an Coiste caoinchead ó Stailín féin le haghaidh pé gnóthaí a bhí acu leis na heagraíochtaí sin, ach má fuair féin, cuireadh spiaireacht agus rudaí ba mheasa ná sin i leith lucht an Choiste nuair a thosaigh an feachtas frith-Ghiúdach i gceart.

Cuid den fheachtas seo ab ea Caingean na nDochtúirí – agus chuala an saol mór trácht ar an gcaingean sin. Na dochtúirí a bhí i gceist, Giúdaigh ab ea a bhformhór, agus iad ag freastal ar cheannairí an stáit, an airm agus an Pháirtí in otharlann speisialta. Cuireadh ina leith go raibh siad ag marú a gcuid othar, agus luadh Andrey Zhdanov, ball de Bhiúró Pholaitiúil (politburo) an Pháirtí mar dhuine acu siúd a fuair bás mar sin – tráth den tsaol bhí an chuma ar an scéal go rachadh sé i gcomharbas ar Stailín, ach mar a d’iompaigh na cúrsaí amach, cailleadh Zhdanov sa bhliain 1948, cúig bliana roimh an deachtóir féin. Le fírinne ba é galar náisiúnta na Rúise – an grá don vodca – ba thrúig bháis do Zhdanov, rud ab eol dá lán de lucht ceannais na tíre féin. Cibé scéal é, nuair a shíothlaigh Stailín, tháinig deireadh leis an bhfeachtas frith-Ghiúdach de réir a chéile, agus scaoileadh na dochtúirí saor.

Bhain an feachtas sin an-scanradh as Grossman. I ndiaidh dó iarsmaí an Uilelosctha a fheiceáil in Oirthear na hEorpa bhí sé dianbharúlach ar dtús go raibh ceacht foghlamtha ag an gcine daonna agus nach bhféadfadh a leithéid eile titim amach a thuilleadh. Bhí a obair liteartha féin thíos leis an bhfeachtas, áfach: is gá, thar aon rud eile, an mórúrscéal úd Za pravoe delo agus an leabhar neamhfhicsin Chornaya kniga a lua.

Is é is brí le Za pravoe delo ná ”Ar son na Cúise Cirte”. Shílfeá ar dtús nach bhfuil ann ach an t-uabhar is dual don bholscaireacht Chumannach, ach tá an scéal níos casta ná sin, nó, arís, ní chuireann Grossman an oiread béime ar an gCumannachas ná ar ról an pháirtí is a chuireas sé ar ról na cosmhuintire. I dtús an úrscéil caitheann sé súil ar theagmháil na ndeachtóirí Faisisteacha i Salzburg, ar an dóigh a bhfuil an bheirt bhoc móra úd Hitler agus Mussolini ag roinnt na hEorpa eatarthu, agus cuireann sé iad i gcomparáid le scológ ó chalchas bocht sa Rúis atá díreach á ullmhú féin chun a thír dhúchais a chosaint. Feicimid an scológ – fear atá ina shaor sciliúil adhmaid – ag tabhairt a chamchuairte deireanaí ar fud an chalchais agus é ag déanamh a mharana ar an lorg a d’fhág a lámh féin ar an áit. Mar sin, má thugann an t-údar le fios don léitheoir gur cúis cheart í cúis an Aontais Shóivéadaigh, is í cúis an cheardaí bhoicht seo atá i gceist aige, seachas cúis an Chumannachais, cúis an Pháirtí nó cúis Stailín.

Más ea nár luaigh an leabhar an Páirtí Cumannach ach ar éigean, níor chuir Grossman cuma na hÚtóipe ar shaol an chalchais ach an oiread. Thug sé le fios áfach gur timpeallacht é an calchas Sóivéadach a cheadaigh don scológ a chuid scileanna a úsáid le saol a phobail, saol a chomhleithéidí féin, a fheabhsú, seachas a bheith ag obair do rachmasóir gan ainm. Mar is eol dúinn inniu, bhí an ”ídil réalaíoch” sin féin bun os cionn ar fad le fíorshaol na gcalchas a bhí ní ba chosúla leis an seirfeachas, ach is dócha gur chreid Grossman a leagan féin. Le fírinne, nuair a bhímid ag measúnú íomhá na sochaí Sóivéadaí san úrscéal sin, caithfidh muid a admháil go bhfuil sí, ar dhóigh, níos fealltaí ná bolscaireacht an ”réalachais Shóisialaigh”, toisc go bhfuil sí níos inchreidte.

Foilsíodh Za pravoe delo an chéad uair ar an iris liteartha úd Novyi Mir – ”An Saol Nua”. Ceann de na ”hirisí ramhra” í – irisí liteartha atá chomh ramhar is gur féidir leo úrscéalta iomlána a chur ar fáil don léitheoir (agus is eol do chách chomh ramhar is a bhíos na húrscéalta sa Rúis!). A lán de na hirisí sin, bhídís ní ba liobrálaí ná na tithe foilsitheoireachta san Aontas Sóivéadach. Nuair a priontáladh úrscéal ar cheann de na hirisí, ba mhinic a tharraing sé an oiread sin calláin ó lucht bolscaireachta an Pháirtí is nach bhféadfaí é a fhoilsiú faoi chlúdach leabhair ach i bhfad ina dhiaidh sin, agus ba dhóchúla ná a mhalairt gur thug siosúr an chinsire an-íde don lámhscríbhinn idir an dá linn.

Le fírinne, is éard a bhí i ndán dá lán saothar maith litríochta a tháinig i gcló ar iris éigin ná an trí rud seo a leanas: 1) ar dtús bhí na léirmheastóirí fial flaithiúil ag tál molta ar an saothar, 2) ansin tháinig timirí an Pháirtí chucu féin agus iad ag lochtú an údair agus an eagarthóra araon toisc nár tugadh aird cheart ar phrionsabail ná ar pholasaithe an Pháirtí sa chéad leagan den tsaothar a foilsíodh; 3) agus sa deireadh bhí an t-eagarthóir agus an scríbhneoir sásta iad féin a uirísliú go hoscailte agus fiche leithscéal a ghabháil leis an bPáirtí. B’amhlaidh a tharla do Za pravoe delo chomh maith, ach má tharla, ní raibh Grossman sásta an tríú céim a ghlacadh: ní ghabhfadh sé leithscéal.

Maidir le Chornaya kniga nó An Leabhar Dubh, is éard a bhí ann ná leabhar doiciméadach faisnéise a chuir Grossman agus scríbhneoir Giúdach Sóivéadach eile, Ilya Ehrenburg, i dtoll le chéile in éineacht, i ndiaidh dóibh cuimhní cinn a bhailiú ó iarmharáin Ghiúdacha an Uilelosctha. Scríbhneoir le pribhléidí móra i saol liteartha an Aontais Shóivéadaigh a bhí in Ehrenburg. Nuair a d’éalaigh sé ón Rúis go dtí an Fhrainc roimh an gCéad Chogadh Domhanda, chuir sé aithne ar a lán réabhlóidithe Rúiseacha i bPáras, Léinín féin san áireamh, agus bhí sé ag timireacht do na Boilséivigh ó am go ham, cé gur leis na cailíní, leis na toitíní draíochta agus le saol na n-ealaíontóirí ba mhó a bhí a luí, agus é ag dul i mbun pinn mar fhile agus mar scríbhneoir san am. Scríobh sé roinnt úrscéalta i stíl picaresque nuair a bhí sé óg; i rith an Dara Cogadh Domhanda bhí sé ina iriseoir cogaidh agus é chomh brúidiúil barbartha ag saighdeadh a chuid comhthíreach chun Gearmánaigh a mharú is gur chuir sé samhnas ar Stailín agus ar lucht ceannais eile na tíre sa deireadh. Giúdach a bhí in Ehrenburg féin, ar ndóigh, cé nach raibh mórán suime aige sa chreideamh Ghiúdach riamh, agus is léir gur ghoill an tUileloscadh air go pearsanta.

Foilsíodh leagan Giúdaise den Leabhar Dhubh san Iarthar, ach nuair a tháinig an crú ar an tairne coisceadh an t-eagrán Rúisise a bhí ullmhaithe don chló cheana. Níor leor pribhléidí Ehrenburg leis an ród a réiteach don leabhar, agus le fírinne dealraíonn sé nach raibh gnaoi an Pháirtí ar an bhfear féin san am – mar a dúirt sé ina chuimhní cinn, b’ionann saol an Aontais Shóivéadaigh i ré Stailín agus crannchur, agus má tháinig sé féin slán as an tréimhse ní raibh ann ach gur tharraing sé an fhadóg.

An chinsireacht a rinneadh ar an Leabhar Dubh agus ar Za pravoe delo ní dhearna sí ach spreagadh a thabhairt do Ghrossman a phríomhshaothar a bhreacadh síos – Zhizn’ i sud’ba, nó ”An Saol agus an Chinniúint”. Tá an teideal féin múnlaithe ar ”An Cogadh agus an tSíocháin” le Lev Tolstoy – an t-úrscéal mór réalaíoch thar aon cheann eile i stair litríochta na Rúise. Is féidir Zhizn’ i sud’ba a aistriú mar ”An Bheatha agus an Chinniúint” freisin, agus is dócha go bhfuil an leagan sin níos gaire don tuiscint a bhí ag an údar féin dá leabhar. Is é is príomhthéama don leabhar ná iarrachtaí na Beatha cur in aghaidh dhosheachantacht na Cinniúna, agus is ionann an Chinniúint sin agus dhá fhórsa chinniúnacha na linne, is é sin, an Stailíneachas agus an Naitsíochas, agus iad dírithe ar an mBeatha a mharú.

Faigheann duine i ndiaidh duine de laochra an scéil bás, agus iad ina mbréagáin ag an gCinniúint, ach san am sin féin, ní féidir léi an Bheatha a mharú. De réir is mar a thagas an bás ar na laochra – i bpríosúin agus i gcampaí Sóivéadacha, i seomraí gáis sna campaí Naitsíocha, i bpáirc an áir – athraítear an fócas go laochra eile. D’fhéadfá a rá gurb ionann fócas an leabhair agus an Bheatha féin, an dóigh a bhfuil sí ag éalú ó lámh thapa na Cinniúna.

Cleachtann Grossman stíl na n-úrscéalaithe móra Rúiseacha ón naoú haois déag – ní hí cleasaíocht na hÉigéille is dual dó, ach réalachas an chanbháis leathain, an cineál réalachais a shamhlófá le Tolstoy féin. Is é cath Stalingrad atá i gcroílár an úrscéil, agus é ag caitheamh a scáile ar na himeachtaí go léir, fiú nuair nach bhfuil baint dhíreach aige leo. Tá ról tábhachtach ag campaí géibhinn an dá mhórchumhacht ollsmachtúla áfach, agus radharc rómhaith ag an léitheoir ar an saol iontu. I ndiaidh dó Treblinka a fheiceáil roimh aon chomhfhreagraí cogaidh eile agus scéalta a bhailiú ó iarmharáin an Uilelosctha le haghaidh an Leabhair Dhuibh, bhí Grossman thar a bheith eolach ar na campaí Gearmánacha, agus is léir go raibh fíorscéalta ó champaí a thíre dúchais féin cloiste ag an scríbhneir freisin. Chuir sé an cheist go hoscailte, an raibh difríocht bhunúsach ar bith idir campaí báis Stailín agus Hitler, agus is é an freagra a thug sé sa deireadh ná nach raibh.

Bhí misneach mór ag teastáil ó scríbhneoir Sóivéadach le teacht ar an gconclúid seo, ach tar éis an tsaoil, fear cróga a bhí in Grossman. Thiar sna tríochaidí, chimigh údaráis slándála an Stáit cara leis, Boris Guber, ar shiocair leathmhagaidh éigin mar ba nós leo. Go gairid ina dhiaidh sin, rinne siad príosúnach de bhean chéile an fhir, Olga Mikhailovna, freisin. Faoin am sin, áfach, bhí pósadh Boris agus Olga tite as a chéile, agus ise in aontíos le Grossman. Chuaigh Grossman i dteagmháil leis na húdaráis slándála agus é ag áitiú orthu, pé rud as bealach a bhí déanta ag Boris, nach bhféadfá Olga a chúiseamh as, ó nach raibh an bheirt acu ina lánúin cheart a thuilleadh, cé go raibh siad pósta de réir na ndoiciméad. Iontas na n-iontas chreid na húdaráis an méid seo, agus scaoil siad Olga saor. Bhí Grossman sásta clann Boris agus Olga a uchtú freisin – beirt mhac ab ea iad.

Chuaigh sleachta as An Saol agus an Chinniúint i gcló ar irisí liteartha anseo agus ansiúd, agus bhí a fhios ag an saol liteartha mar sin go raibh Grossman ag obair ar úrscéal a chuirfeadh tuilleadh le scéal Za pravoe delo. Chríochnaigh sé an lámhscríbhinn sa bhliain 1959 agus chuaigh sé ar lorg foilsitheora. Shílfeá go rachadh sé chuig Novyi Mir, ach ní dheachaigh, nó bhí sé searbh i gcónaí i ndiaidh an challáin a tharraing Za pravoe delo. Ní mó ná sásta a bhí sé leis an sceanairt eagarthóireachta a rinne foireann na hirise sin ar an úrscéal, agus chuir sé tuilleadh leis an seirfean nár leor an obair sin féin leis an leabhar a shábháil ó bhadhbha is ó bhultúir an Pháirtí Uilechumhachtaigh. Mar sin, thug sé an lámhscríbhinn do Znamya (”An Bhratach”), rud nach raibh mórán céille ag roinnt leis.

Nó is éard a bhí i gceist le Znamya ná an rud ba chóngaraí d’”iris oifigiúil liteartha” an Aontais Shóivéadaigh. Chuaigh ábhar eile le Grossman i gcló ar an iris roimhe sin, cosúil lena lán scéalta cogaidh le scríbhneoirí eile (Konstantin Simonov, mar shampla): d’fhéadfá a rá gurbh é an cogadh príomhthéama Znamya. Mar sin b’fhéidir go raibh sé chomh saonta sóntach is gur shíl sé nach bhféadfadh iris na scéalta cogaidh a úrscéal a chur ó dhoras. Ón taobh eile de bhí Nikita Khrushchev, Rúnaí Ginearálta an Pháirtí díreach tar éis dúshlán na sean-Stailíneach sa pháirtí a thabhairt, agus iad siúd ag cur inneall catha orthu féin le haghaidh an fhrithbhuille.

Tá sé incheaptha gur shíl Grossman go raibh lón cogaidh ag teastáil ó Khrushchev sa troid inmheánach seo sa Pháirtí Chumannach, agus é inbharúla go bhféadfadh an Rúnaí Ginearálta úsáid a bhaint as a úrscéal. B’fhéidir go raibh cuid éigin den cheart aige más é seo an meastachán a bhí aige, nó ba faoin am chéanna a bhí Solzhenitsyn ag dul i dteagmháil le hAleksandr Tvardovsky, príomheagarthóir Novyi Mir, agus mar a fheicfeas muid thíos, d’éirigh le Solzhenitsyn a nóibhille Odin den Ivana Denisovicha (”Lá amháin i saol Ivan Denisovich”) a fhoilsiú ar an iris sin.

Is éard a tharla, áfach, gur chaith lámhscríbhinn An Saol agus an Chinniúint na míonna fada sa taisceadán ag Znamya, agus foireann na hirise ag dul ar na barraicíní timpeall mar a bheadh buama beo istigh ansin acu: ba léir dóibh nach bhféadfaí an t-úrscéal a fhoilsiú san Aontas Sóivéadach, ach san am chéanna ba leasc leo ligean don tseirbhís rúnda an leabhar a choigistiú agus a chur trí thine mar earra coiscthe. Ba é deireadh dosheachanta an scéil go bhfuair lucht na státslándála amach faoin úrscéal, agus i Mí Feabhra 1962 tháinig na gníomhairí ar cuairt chuig an údar le An Saol agus an Chinniúint a shealbhú, gach cóip den lámhscríbhinn chomh maith leis na sceitsí agus, fiú, ribín an chlóscríobháin, ar eagla go mbeadh sleachta as an úrscéal le haithint air.

Ar ndóigh, bhain an chuairt seo an-stangadh as Grossman féin, agus é ag rá gur mhothaigh sé é féin ”tachta ag coirpigh sa doras”. Ón taobh eile de ní mór a admháil nach raibh na gníomhairí státslándála leath chomh huaibhreach is a bhídís, lá Stailín. Níor ghabh siad an scríbhneoir féin, agus níor bhac siad le lámhscríbhinní eile, cé go raibh Grossman ag dréachtáil an úrscéil úd Vsyo techet (”Tá gach uile rud ag sreabhadh”) cheana, leabhar a bhí lán chomh mór bun os cionn le ceartchreidmheachas an Pháirtí agus An Saol agus an Chinniúint féin.

Is minic a deirtear gur caitheadh úrscéal Ghrossman i dtóin an phríosúin. Níor cimíodh an fear féin, áfach, agus bhí cead aige cath beag príobháideach a chur ar son a leabhair. Chuaigh sé i dteagmháil le Mikhail Suslov, príomh-idé-eolaí an Pháirtí, ag achainí air an leabhar a scaoileadh saor – thug sé le fios, fiú, go mbeadh sé sásta an faobhar polaitiúil a bhaint den úrscéal agus é a dhéanamh níos inghlactha dá mbeadh cead a athscríofa aige – ach is é an freagra a fuair sé gur leabhar docharach dainséarach amach is amach a bhí in An Saol agus an Chinniúint agus go raibh cúiseanna maithe ag an bPáirtí a leithéid de shaothar a choinneáil ó aice láimhe an léitheora Shóivéadaigh. Chuir Suslov an t-úrscéal, fiú, i gcomparáid le buamaí adamhacha na Stát Aontaithe, agus dúirt sé nach gcuirfí i gcló sa Rúis é ach i gceann cúpla céad bliain.

Is gnách a rá go raibh Grossman ina ”neamhphearsa” san Aontas Sóivéadach ina dhiaidh sin, ach ní mór agús áirithe a chur sa ráiteas sin. Bhí cead aige tréimhse a chaitheamh san Airméin Shóivéadach i ndiaidh choigistiú An Saol agus an Chinniúint, agus bhí sé ceaptha dó Rúisis a chur ar úrscéal tábhachtach Airméinise. Ní raibh focal Airméinise aige, ach níorbh é seo an chéad uair san Aontas Sóivéadach a tugadh ar scríbhneoir aithnidiúil blas ceart na Rúisise a chur ar ”amh-aistriúchán” a bhí déanta ag duine éigin a raibh an bhunteanga aige – rinne an file Osip Mandelshtam, mar shampla, roinnt aistriúchán den chineál seo ar fhilíocht Airméanach agus Sheoirsiach, cé nach raibh na bunteangacha aige. Níor éirigh le Grossman an obair seo a chríochnú, ach san am chéanna bhreac sé síos leabhar nótaí faoin saol a bhí aige san Airméin – Dobro vam nó ”Maitheas daoibh” a bhaist sé ar an leabhar seo, agus is aistriúchán focal ar fhocal é sin ar barev dzez, gnáthbheannú na nAirméanach. Tháinig an leabhar i gcló go dlíthiúil san Aontas Sóivéadach sa bhliain 1967, cúpla bliain i ndiaidh bhás an scríbhneora, ach má tháinig féin rinne an cinsire lansóireacht áirithe air.

D’éirigh le seirbhísí rúnda an Aontais Shóivéadaigh deireadh néata a chur ar scéal Ghrossman. Shíothlaigh an fear féin go ciúin gan súil na ndaoine a tharraingt air féin ná callán idirnáisiúnta a dhéanamh. Níor foilsíodh an t-úrscéal conspóideach sa choigríoch féin ach fiche bliain, nach beag, i ndiaidh don údar slán a fhágáil ag gleann seo na ndeor, agus mar sin ní dheachaigh clú an tsaothair ná an scríbhneora mórán thar ciorcal cúng an lucht léinn agus saineolais.

Bhí Aleksandr Solzhenitsyn bun os cionn ar fad le Grossman ó thaobh an chúlra agus na cinniúna de. Más Giúdach neamhreiligiúnach a bhí in Grossman, bhí an fear eile ina Rúiseach Chríostaí, agus cé gur chreid sé go daingean sa Chumannachas nuair a bhí sé óg, d’athraigh sé béasa nuair a d’fhoghlaim sé ceacht mór a shaoil in oileánra na gcampaí géibhinn, Arkhipelag GULag mar a thug sé féin air.

Chaith Solzhenitsyn tús a óige i nDeisceart na Rúise, i dtír na gCosacach. Ba iad na Cosacaigh coilínitheoirí na gcríoch in aice le teorainneacha na Rúise. Glactar leis gur seirbhigh a bhí iontu ar dtús a d’éalaigh ó thailte na dtiarnaí talún agus a shocraigh síos áit nach raibh cumhacht an tSáir ná na dtiarnaí sin le mothú. Chuir siad inneall cogaidh orthu féin le hiad féin a chosaint ar pé bagairt agus iad ag dul le fánaíocht agus le foghail mar shlí bheatha. Chuaigh teangacha agus nósanna na náisiúntachtaí beaga Turcacha nó Cugasacha i bhfeidhm orthu, agus cibé cé acu a thabharfá Rúisis nó Úcráinis ar na canúintí a bhíodh á labhairt acu, bhí a lán téarmaí dá gcuid féin acu le tagairt a dhéanamh do shainchoincheapanna an chultúir Chosacaigh.

An cháil atá ar an gCosacach i gcultúr na Rúise agus na hÚcráine araon is í cáil na crógachta agus na saoirse í: an laoch saor ag marcaíocht trasna na machairí móra millteanacha amuigh faoin spéir lom leathan. I dtús a staire bhí na Cosacaigh neamhspleách neamhthuilleamach ar an Sár, agus cineál daonlathas ainrialach acu eatarthu. San am sin ba leis na foghlaithe mara ba mhó a dhealrófá iad – ba í an difríocht ba mhó ná gurbh é an capall a rinne gnó na loinge dóibh agus gurbh iad na machairí an t-aon ”fharraige” a bhí á siúl acu. Sa deireadh thiar thall tháinig cumhacht an Impire a fhad leo féin, agus b’éigean dóibh comhréiteach a shocrú le Moscó.

D’iompaigh siad ina n-aicme mhíleata a raibh a pribhléidí agus a dualgaisí féin aici, agus iad ag déanamh ceannródaíochta le críocha na hImpireachta a fhairsingiú. Mar sin ní leis an laochas ná leis an tsaoirse a shamhlaítear na Cosacaigh sna tíortha timpeall na Rúise ach a mhalairt ar fad: síltear go raibh siad sclábhánta ar fad ina ndílseacht don tSár, agus iad cruálach cranraithe ag imirt na láimhe láidire ar na pobail mhionlaigh san Impireacht. Maidir leis na réabhlóidithe Rúiseacha ní raibh meas an mhadra acu siúd ar na Cosacaigh ach an oiread. Theastaigh uathusan pribhléidí feodacha na n-uasal agus na gCosacach araon a chur ar ceal agus na cearta sibhialta céanna a bhronnadh ar na saoránaigh go léir, mar is dual don stát nua-aimseartha a dhéanamh. Agus cinnte bhí na Cosacaigh go mór mór thíos le bua na mBoilséiveach i gcogadh cathartha na Rúise. Tá sé sábháilte a rá nach bhfuil ach iarsmaí fágtha den tsean-Chosacachas inniu. Na ”Cosacaigh” a bhíos ag cuidiú le Putin inniu an lámh láidir a chur ar chríocha ceannairceacha na Rúise, cosúil leis an tSeisnia, níl baint acu le seanchultúr na gCosacach ach ar éigean: is fearr iad a dhealramh le clubanna coiriúla gluaisrothaíochta.

Mar sin féin mhair miotas rómánsúil an Chosacaigh chróga i ré an tSóivéadachais: bhain Mikhail Sholokhov amach Duais Nobel sa Litríocht leis an mórúrscéal úd Tikhii Don – ”An Don Chiúin”: is í an abhainn úd Don i nDeisceart na Rúise a bhí i gceist aige. And Quiet Flows the Don an teideal Béarla. Scríbhneoir ceartchreidmheach Cumannach ab ea Sholokhov, agus é sásta, don chuid is mó, faomhadh a thabhairt don drochíde a fuair na scríbhneoirí easaontacha ón gcumhacht Shóivéadach. Bhí sé admhálach go raibh an saol crua nuair a bhí Stailín beo, agus go bhfuair a lán daoine bás go héagóir san am sin, ós rud é nach raibh siad in aghaidh an Chumannachais ar aon nós. San am chéanna, bhí sé an-mhíthrócaireach i dtaobh na n-easaontóirí frith-Shóivéadacha, nó bhí sé barúlach go raibh siad ciontach san fhrith-Shóivéadachas a chuirtí ina leith, agus a bpionós dlite dóibh.

Sna ceantair a bhí coilínithe nó tugtha chun tíreachais ag na Cosacaigh bhí coimhlint nó codarsnacht áirithe shóisialta le mothú idir na Cosacaigh agus na hinogorodnie, ”lucht na gcathrach eile”, is é sin iad siúd a chuir fúthu sna ceantair chéanna i ndiaidh na gCosacach. Is léir nach raibh muintir Solzhenitsyn aineolach ar an gcodarsnacht seo ach an oiread, agus dealraíonn sé gur inogorodnie ab ea iad go bunúsach, cé nach bhfuil na foinsí ag teacht le chéile air seo.

Chaith athair Solzhenitsyn blianta an Chéad Chogadh Domhanda ina oifigeach in arm an Impire, ach fuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin i dtimpiste neafaiseach sealgaireachta – mar ba dhual don fhear Rúiseach bhí sé tugtha don tsealgaireacht mar chaitheamh aimsire. Ó mhná a mhuintire, ón máthair agus ó na hainteanna, ba mhó a fuair Aleksandr óg a thabhairt suas. Bhí siad dílis do chultúr reiligiúnach na sean-Rúise i laethanta an stáit Shóivéadaigh féin, rud is furasta a aithint ar mheon an scríbhneora sa chuid dheireanach dá shaothar, is é sin sa tsraith úrscéalta faoin ”Roth Dearg”, mar a bhaist an scríbhneoir air. Le fírinne bhí sé ag pleanáil mórúrscéal den chineál sin a scríobh faoi réabhlóid na Rúise cheana féin, nuair a bhí sé dílis don Chumannachas i gcónaí.

Nuair a thosaigh Oibríocht Barbarossa, is é sin, ionradh na Gearmáine Naitsíche ar an Aontas Sóivéadach, nó an Cogadh Mór faoin Tír Dhúchais, mar a thugas na Rúisigh air, ghlaoigh an tír ar a clann mhac, Solzhenitsyn san áireamh, leis an ruaig a chur ar an namhaid. Rinneadh oifigeach de Solzhenitsyn agus cuireadh chun na hairtléire é, ó bhí sé ina mhatamaiticeoir – bíonn scileanna matamaitice ag teastáil ó lucht na hairtléire lena gcuid gunnaí móra a dhíriú ar an targaid. Nuair a tháinig an t-arm Sóivéadach a fhad leis an bPrúis Thoir – cúige Gearmánach a roinneadh idir an stát Sóivéadach agus an Pholainn i ndiaidh an chogaidh – nuair a tháinig an t-arm a fhad sin, ghabh seirbhís frithspiaireachta an airm, SMERSH, an captaen óg airtléire beagnach i bpáirc an áir féin.

Is í an choir a cuireadh ina leith ná bolscaireacht fhrith-Shóivéadach. Bhí sé tar éis Stailín a lochtú i litreacha príobháideacha chuig cara leis. San am sin d’aithin sé é féin ina Chumannach i gcónaí, nó cosúil lena lán san am bhí sé barúlach go raibh Stailín i ndiaidh cás glan uasal a réamhtheachtaire Léinín a chur as a riocht, agus gurb é sin ba chúis le huafáis an Stailíneachais. Bhí Solzhenitsyn agus a chara pinn meabhrach ar na spiairí rúnseirbhíse a bhíodh ag oscailt agus ag léamh litreacha na saoránach Sóivéadach, agus mar sin thugaidís pakhan ar an deachtóir mar fhocal cóid. ”Ceann feadhna na droinge coiriúla” is ciall leis an bhfocal sin i mbéarlagair na gcoirpeach Rúiseach, cineál godfather mar a déarfadh lucht an Mhaifia, agus ar ndóigh bhí an ”cód” sin ró-shobhriste ag na spiairí.

Back from Easter holidays, with more recommendations for our friend Oscar

Now that I am back from Easter holidays, I can give my reader Oscar Lacken a more comprehensive answer. What books should be easy for someone who has already finished the Learning Irish course? The obvious answer is:

Bóithrín na hAille Báine, by Mícheál Ó Raighne.

This book is exactly the kind of Irish you have learnt from Mícheál Ó Siadhail’s text book. It is fun, although a little too much fun – I think it would work better in amateur theatre than as a novel. Mícheál Ó Raighne has written two other books, but they are less interesting. The spelling departs from Standard Irish, but in a way you should be familiar with, from the textbook.

Seán Ó Conghaola (also spelt Seán Ó Conghaile) has written at least Saol Scolóige, which isn’t too thick or heavy – 112 small pages. His other book about Gaeltacht life, Cois Fharraige le mo Linnse, is more difficult and demanding, but at least it should be familiar dialect for someone who has learnt Irish from Ó Siadhail’s Learning Irish.

Colm Ó Gaora’s Mise is written in Ros Muc Irish – the best Irish of Connemara. At times, it might be very demanding, but it is also quite interesting, if you are into recent Irish history. The rich language is worth studying.

One writer you should remember is of course Pádraic Ó Conaire, above all his short stories. His Irish is not particularly dialectal or complicated, and it has even been said to be poor – not in the sense “bad”, but in the sense “not rich”. Note though that he migh use old-fashioned verb endings (chaitheas instead of chaith mé and the like).

And remember: you need Niall Ó Dónaill’s big dictionary unabridged. Happily, it is now available on the Web, searchable.

Some more thoughts about reading and learning

When you learn Irish, the goal is to become perfectly fluent. Not Gaeilge bhriste, but Gaeilge chliste. The very idea of reviving the Irish language is about reviving it as an authentic language. This means that you are supposed to have as good a command of it as an average Irish intellectual would have in an alternative reality where Ireland still was an Irish-speaking nation. For this, you will need to re-enact the personal linguistic development of that alternative-reality person. This might sound scary, but it is actually easier than for many threatened languages, because in Irish there is a wealth of folklore and native autobiographies available. In fact, the reading list I published here can only scratch the surface.

If you were born in an Irish-speaking Ireland, the first things you’d learn in the language would be children’s folklore. There is a lot of this stuff available in the folklore collections. Other folklore is to be recommended too.

There is another reason why I speak so much about folklore as a source of good Irish. In a community where literacy in the native language is unknown, but where there is a thriving oral culture of storytelling, the storyteller and the tradition-bearer is the best equivalent to the writer and author in a literary society. The best native writers of Irish were born to stpryteller familias. Thus, if you want to learn the kind of Irish that was appreciated by the last monolingual native speakers as the best traditional Irish, you mut learn the storytellers’ Irish. This is also why Peig used to be taught to learners. She was the daughter of a storytelling family, and a renowned storyteller and tradition-keeper herself.

Now of course somebody will start kvetching about how Peig, or Gaeltacht literature in general, has nothing in common with modern life. I beg to differ. I have translated Isaac Asimov into Irish, I have written popular science in Irish. The language I needed for writing popular science I learnt reading folklore and native writers. I did need to look up the terms in specialist dictionaries, yes. But the rest, the system of the language, came from the folklore.

That folklore is the literature of the last custodians of the traditional language, the Gaeltacht people. As a student and learner of the language, you are their servant, you are the caretaker of their heritage. Myself, I am but a servant of theirs.